Kozmos ve Kaos Arasındaki İnce Çizgi
Evren, görünürdeki kaosuna rağmen katı matematiksel yasalarla işleyen bir düzendir. Atomdan galaksiye, hücre bölünmesinden toplumsal hareketlere kadar her şey belirli sınırlar içinde salınım yapar.
I. Ölçü Kavramının Fiziksel Temelleri
Entropi: Düzensizliğin Düzeni
Termodinamiğin ikinci yasası, evrendeki entropinin (düzensizliğin) sürekli arttığını söyler. Ancak bu artış sınırsız değildir. Kapalı bir sistemde entropi maksimum değere ulaştığında sistem termal dengeye girer. Artık değişim duraklar.
Minimum nokta: Kristal yapı, sıfır Kelvin sıcaklığı (teorik)
Maksimum nokta: Termal denge, ısı ölümü
Ara bölge: Sürekli enerji transferi, düzenin bozulması
Bir buz küpünün erimesi bu prensibin somut örneğidir. Katı halden (düşük entropi) başlar, sıvı hale (orta entropi) geçer, buhar olur (yüksek entropi) ve sonunda oda sıcaklığıyla dengeye gelir. İşte o noktada değişim durur.
Omori Yasası: Depremlerin Matematik Dili
1894'te Japon sismolog Fusakichi Omori, bir ana depremden sonraki artçı şokların sıklığının zamana bağlı olarak azaldığını keşfetti:
n(t) = k / (c + t)
Burada:
- n(t): t zamanındaki artçı deprem sayısı
- k: ana depremin büyüklüğüne bağlı sabit
- c: zaman sabiti (genellikle küçük)
Bu yasa bize şunu söyler: Sistemdeki şok maksimuma ulaştığında (ana deprem), ardından gelen titreşimler giderek azalır ve sistem yeni dengesine döner.
Maksimum: Ana deprem (enerji boşalımı)
Minimum'a doğru hareket: Artçı şokların azalması
Yeni denge: Tektonik gerilimlerin yeniden birikmesi
II. YKS Tercihleri: Sosyal Bir Sistem Olarak Ölçü Prensibi
Sosyal sistemler de aynı fiziksel yasalara uyar. Örnek olarak Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Anestezi bölümüne bakalım.
Veri Analizi
Yıllık Sıralamalar:
- 2020: 323.184
- 2021: 352.662 (+29.478)
- 2022: 347.367 (-5.295)
- 2023: 333.364 (-14.003)
- 2024: 319.452 (-13.912)
- 2025: 313.472 (-5.980)
Fark Değerleri:
- Maksimum fark: 29.478 (2020-2021 arası)
- Minimum fark: 5.295 (2021-2022 arası)
Bu sayılar rastgele değil. Sistemin dinamiklerini yansıtıyor:
2021: Maksimum Şok Yılı
2021'de 29.478 kişilik sıçrama, sistemde bir dengesizliği gösterir. Olası nedenler:
- Pandemi etkisi (2020 sınav ertelemesi, psikolojik etkenler)
- O yıla özgü kontenjan değişiklikleri
- Toplumsal algıda ani değişim
Fizikteki karşılığı: Sisteme dışarıdan ani enerji verilmesi (pertürbasyon)
2022-2025: Dengeye Dönüş
Sonraki yıllarda farkların küçülmesi (14.003 → 13.912 → 5.980), Omori yasasının sosyal versiyonudur. Şok emildi, sistem yeni dengesine dönüyor.
2026 Tahmini: Kontenjan Azaltma Etkisi
YÖK Başkanı'nın açıklaması yeni bir pertürbasyon sinyali.
2024-2025= 319.452-313.472=5980
Minimum fark yine 5.295'tir.
Veri miktarı
Alt sınır (maksimum etki): 283.994
Üst sınır (minimum etki): 308.177
2026 gerçekleşme aralığı: 283.994 - 308.177
Bu hesaplama şu varsayıma dayanır: Kontenjan azaltma sıralamaları yükseltecek, ancak şokun büyüklüğü tarihsel maksimum-minimum bant içinde kalacak.
Sistemin Doğal Ritmi
Tercih sisteminde üç faz görüyoruz:
- Yükseliş (minimum'dan maksimum'a): Prestiji artarken sıralamalar yükselir (sayılar düşer)
- Zirve (maksimum noktası): Bölüm kapasitesine ulaşır, denge kurar
- Düşüş (maksimum'dan minimum'a): Prestij kaybı veya piyasa doygunluğu, sıralamaları düşürür (sayılar artar)
Her aşamada sistem, bir önceki dönemin maksimum ve minimum değerleri tarafından sınırlanmış bir bantta hareket eder.
III. İnsan Hayatı: Biyolojik ve Varoluşsal Ölçü
Fiziksel Ömür: Deterministik Bant
İnsan vücudu da bir termodinamik sistemdir:
Minimum: Doğum (düşük entropi, yüksek düzen)
Maksimum: Biyolojik ölüm (yüksek entropi, düzenin bozulması)
Ara süreç: Yaşlanma (hücresel hasar birikimi, DNA telomer kısalması)
Hayflick sınırı (hücrelerin yaklaşık 50 kez bölünebilmesi) biyolojik maksimumu tanımlar. Ömür uzunluğu da bir bant içinde salınır:
- Aşırı kısa ömür: Hastalık, kaza (alt aşırı)
- Aşırı uzun ömür: Nadir genetik avantaj (üst aşırı)
- Ortalama: Yaklaşık 70-80 yıl (denge noktası)
Metafizik Boyut: Ölüm ve Diriliş
"Bedeni ölüm ama gerçekte diriliş, uykudan uyanış" ile fizik arasında derin bir paralel bulunmaktadır. Fiziksel sistemlerde de "ölüm" aslında transformasyondur:
- Bir yıldızın ölümü → süpernova → yeni elementlerin doğuşu
- Bir organizmanın ölümü → besin döngüsü → yeni yaşamın hammaddesi
- Uykudaki bilinç kaybı → REM uykusu → yeni nöral bağlantılar
Kur'an'ın "Her şeyi bir ölçüyle yarattık" (Kamer 49) ayeti, bu kozmik yasanın ilahi kaynağına işaret eder. Ölüm de bu ölçünün bir parçası; sonlanış değil, dönüşüm.
IV. Evrensel Formül: Min-Max Bandı İçinde Denge
Tüm bu fenomenleri birleştiren matematiksel çerçeve:
Temel Prensip
Herhangi bir X sistemi için: - X_min (alt sınır) ve X_max (üst sınır) vardır
- Sistem bu bant içinde salınır: X_min ≤ X(t) ≤ X_max
- Ani şoklar X'i geçici olarak bandın dışına itebilir, ancak sistem geri döner
- Zaman içinde X, X_denge noktasına yakınsar
Matematiksel İfade
Salınım denklemi:
X(t) = X_denge + A × e^(-λt) × sin(ωt + φ)
Burada:
- A: salınım genliği (max-min)/2
- λ: sönümleme sabiti (dengeye dönüş hızı)
- ω: frekans (salınım hızı)
- φ: başlangıç fazı
Bu denklem şunları açıklar:
- e^(-λt): Zamanla salınımın azalması (Omori yasası)
- sin: Periyodik inip çıkma
- X_denge: Sistemin çekildiği denge noktası
YKS Verisine Uygulanması
Van YYÜ Anestezi için:
- X_denge ≈ 330.000 (yıllar içindeki ortalama)
- A ≈ 15.000 (maksimum salınım genliği)
- λ ≈ 0.2 (her yıl %20 sönümleme)
2026 tahminimiz (283.994 - 308.177) bu modele uymaktadır.
V. Minimum ve Maksimum Farkların Anlamı
Minimum Fark (5.295): Sistem Kilitleniyor
Küçük fark, sistemin dengeye yaklaştığını gösterir:
- Tercihlerde: Öğrenci beklentileri stabilize oldu
- Depremlerde: Artçı şoklar tükeniyor
- Piyasalarda: Fiyat dalgalanması azaldı
Uyarı: Aşırı kilitlenme de tehlikelidir. Sistemde esneklik kaybolur, yeni bir şok geldiğinde aşırı tepki verebilir.
Maksimum Fark (29.478): Şok / Kriz
Büyük fark, sistem dengesizliği anlamına gelir:
- Tercihlerde: Pandemi, politika değişikliği
- Depremlerde: Ana deprem
- Ekonomide: Finansal kriz
Fırsat: Şok sonrası sistemler yeniden yapılanır. Bu, yeni dengelerin kurulma zamanıdır.
VI. Veri Miktarı ve Doğruluk İlişkisi
"Veri miktarı arttıkça doğruluk oranı artar" bu İstatistiğin de Büyük Sayılar Yasası'dır:
En Az 3-4 Yıl Neden Yeter?
Çünkü çoğu sosyal sistem için bir tam döngü 3-5 yıldır:
- Eğitim sistemi: 4 yıl (lisans süresi)
- Ekonomik döngüler: 3-7 yıl (iş döngüsü)
- Politik döngüler: 4-5 yıl (seçim aralığı)
3-4 yıllık veri, en az bir tam döngüyü kapsar, böylece min-max bandı netleşir.
Daha Fazla Veri: Daha İnce Ayar
10-20 yıllık veri:
- Uzun vadeli trendleri gösterir
- İkincil döngüleri (yıl içi mevsimsellik gibi) ayırt eder
- Nadir olayların (100 yılda bir şok) etkisini ölçer
VII. Pratik Uygulamalar - YKS Tercihi Yapan Öğrenci İçin
Strateji:
- Son 5-10 yılın verilerini al
- Min-max bandını hesapla
- Kendi sıralaman banda göre pozisyon belirle
- Şok yıllarını (büyük farklar) tespit et ve nedenlerini araştır
- 2026 için kontenjan azalımı gibi yeni faktörleri hesaba kat - Deprem Bölgesinde Yaşayan İçin
Omori yasası uygulaması:
- Ana depremden sonraki ilk günler en riskli (artçılar)
- Her gün risk azalır, ancak tamamen sıfırlanmaz
- Yaklaşık 1 yıl sonra normal seviyeye döner - Hayat Planlaması İçin
Yaş-enerji dengesi:
- Gençlik (minimum): Yüksek enerji, düşük deneyim → Risk alınabilir
- Orta yaş (denge): Enerji-deneyim dengesi → Büyük projeler
- Yaşlılık (maksimum): Düşük enerji, yüksek bilgelik → Aktarım zamanı
VIII. Teolojik Yansıma: "Her Şeyi Bir Ölçüyle Yarattık"
Kamer Suresi 49. ayet, evrendeki bu matematiksel düzeni ilahi bir irade olarak sunar. Modern bilim bu ayeti iki şekilde doğruluyor: - Fiziksel Sabitler
Evrendeki temel sabitler (ışık hızı, Planck sabiti, yerçekimi sabiti) tam olarak ayarlanmış. %1'lik bir değişiklik bile yaşamı imkansız kılar. Bu "ince ayar" (fine tuning), ölçünün kozmik tezahürüdür. - Doğal Yasalar
Entropi yasası, korunum yasaları, Omori yasası gibi prensipler, evrenin kaotik değil, "ölçülü" işlediğini gösterir.
Kaos Değil, Dans
İlk bakışta kaotik görünen dünya—üniversite tercihleri, depremler, hayatlar, ölümler—aslında bir senfoni. Her nota bir ölçüye sahip. Minimum ve maksimum arasında salınım var, ama bu salınımın kendisi bir düzen. YKS tercihlerinde gördüğümüz 283.994 - 308.177 aralığı, rastgele bir tahmin değil. Evrenin işleyiş yasasının sosyal bir yansıması. Omori'nin depremlerde bulduğu azalış, aynı yasanın jeolojik versiyonu. İnsan ömrü, aynı yasanın biyolojik versiyonu. Ve belki en önemlisi: Bu yasayı bilmek bize kontrol değil, ama uyum yeteneği veriyor. Dalgaya karşı kürek çekmek yerine, dalgayla dans edebiliriz. Çünkü sonuçta, "Her şey bir ölçüyle yaratılmıştır."
