Kumara Dayalı Tavsiyeler ve Sistemdeki Kriz
Her yıl yüz binlerce öğrenci üniversite tercih sürecine girerken, danışmanlar ve rehber öğretmenler tarafından sıkça kullanılan bir yöntem var: çarpanlı formüller. "İlk 6 tercihinizi başarı sıralamanızın 0.75 ile çarpımıyla belirleyin, 7-19 arası için 0.9-1.1 aralığını kullanın, 20-24 arası için 1.4-1.6 ile çarpın" gibi basitleştirilmiş öneriler, yüzeyde mantıklı görünse de pratikte trajik sonuçlara yol açabiliyor.
Çarpanlı Formüllerin Dört Temel Hatası
- Tek Yıllık Veriye Körü Körüne Bağımlılık
Çarpanlı formüller genellikle sadece bir önceki yılın taban puanlarına veya başarı sıralamalarına dayanır. Ancak bir yıllık veri, o yıla özgü istisnai koşulları yansıtabilir:
- Pandemi gibi olağanüstü durumlar
- Ani kontenjan değişiklikleri
- Bölüme özgü popülerlik patlamaları
- Sınav zorluk düzeyindeki beklenmedik değişimler
Bu durumda, sadece 2024 verisiyle 2025'i tahmin etmeye çalışmak, rüzgârlı bir günde yelkenli yarışının rotasını belirlemek gibidir - tek bir andaki durum, genel trendi göstermez. - Anomali Yıllarını Ayıklayamamak
Her bölümün kendi dinamikleri vardır. Örneğin:
- Bir üniversitenin o yıl yeni kampüs açması
- Bir meslek grubuna yönelik teşvik paketlerinin duyurulması
- Medyada çıkan bir haberle bölümün algısının değişmesi
- YÖK'ün o bölüme özgü kontenjan politikası değişikliği
Tek yıllık veriyle çalışan formüller, bu anomalileri "normal" olarak kabul eder ve öğrenciyi yanıltır. Oysa çok yıllı veri, anomaliyi ortalamadan ayırt etme imkanı verir. - Bölüm Bazlı Varyansı Yok Saymak
Her bölümün talep eğrisi farklıdır. Bazı bölümler son derece stabil (Tıp, Hukuk gibi), bazıları ise çok volatil (yeni açılan veya popülerliği hızla değişen bölümler) seyir izler. Tüm bölümlere aynı çarpan formülünü uygulamak, şu absürt duruma yol açar:
Parası altına yetmeyen kişiye altın, altına yetene gümüş vermek.
- Stabil bir bölüme 1.4 çarpanı uygulamak, öğrencinin hakkını gasp eder.
- Volatil bir bölüme 0.75 çarpanı uygulamak, öğrenciyi tehlikeye atar. - Güven Aralığı Üretememek
İstatistiksel bir tahmin yapıyorsanız, mutlaka bir güven aralığı vermelisiniz. Yani: "Bu bölüm 2026'da büyük olasılıkla 14.000-18.000 arasında bir sıralamada kapanacak" demek yerine, çarpanlı formüller tek bir sayı verir ve bu sayının ne kadar güvenilir olduğunu söylemez. Bilimsel yöntem şudur: "En kötü senaryoda ne olur, en iyi senaryoda ne olur" sorularını cevaplamak. Çarpanlı formüller bunu yapmaz.
Fark Tabanlı Trend Analizi: Veriye Dayalı, Bilimsel Yaklaşım
Temel Mantık
Fark tabanlı trend analizi şu basit ama güçlü prensibe dayanır:
> Her sistemde bir minimum ve maksimum vardır. Gelecek, bu sınırlar içinde gerçekleşir.
Yöntem şöyle işler: - Bölümün son 3-10 yıllık başarı sıralamaları toplanır.
- Her yıl için bir önceki yıldan fark hesaplanır.
- En büyük pozitif fark (maksimum şok) ve en küçük fark (minimum değişim) belirlenir.
- Gelecek yıl için tahmin, son yılın sıralaması ± (min-max aralığı) #eklinde bir bant olarak verilir.
Neden İşe Yarar? - Rastlantıyı Azaltır
Tek yıllık veriler rastlantı içerebilir. Ancak 5-6 yıllık bir veri setinde, gerçek trend ortaya çıkar. Örneğin:
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Anestezi bölümünde:
- 2021'de anormal bir sıçrama var (+29.478)
- Sonraki yıllarda sistem dengeye dönüyor
Bu bilgi bize şunu söylüyor: 2021 bir anomaliydi, genel trend daha sakin. - Açıkta Kalma Riskini Minimize Eder
Tahmin aralıklı yapıldığı için, öğrenci kendi sıralamasını bu aralığın neresine koyacağına göre stratejisini belirler:
- Alt sınıra yakınsa: Bu bölüm "garanti" tercih
- Orta bölgede: Dengeli, mantıklı tercih
- Üst sınırın üzerindeyse: Çok iddialı, riskli tercih - Aşırı İyimser veya Kötümser Tercihlerden Korur
Çarpanlı formüller ya çok cesur ya çok çekingen tercih yapmaya iter. Fark tabanlı analiz ise öğrenciye objektif bir konum gösterir: "Sen şu anda bu bölüm için güvenli, dengeli veya riskli bölgedesin." - Denetlenebilir ve Tartışılabilir
Bu yöntem veriye dayandığı için, herkes aynı veriyle aynı sonucu elde edebilir. Çarpanlı formüller ise kişiden kişiye, danışmandan danışmana değişir ve neden o çarpanın seçildiği belirsizdir.
Örnek Vaka 1: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Anestezi
Veri Analizi
| Yıl | Sıralama | Fark (bir önceki yıla göre) |
|------|----------|------------------------------|
| 2020 | 323.184 | - |
| 2021 | 352.662 | +29.478 |
| 2022 | 347.367 | -5.295 |
| 2023 | 333.364 | -14.003 |
| 2024 | 319.452 | -13.912 |
| 2025 | 313.472 | -5.980 |
Fark Değerleri:
- Mutlak Değerce Maksimum fark: +29.478 (2020-2021 arası şok yılı)
- Mutlak Değerce Minimum fark: +5.295 (2021-2022 arası)
2026 Tahmini
YÖK Başkanı'nın kontenjan azaltma açıklaması yeni bir pertürbasyondur. Ancak tarihsel verilerle sınırlandırılabilir:
2025 yılı: 313.472
Alt sınır (maksimum etki): 313.472 - 29.478 = 283.994
Üst sınır (minimum etki): 313.472 - 5.295 = 308.177
2026 gerçekleşme aralığı: 283.994 - 308.177
Bu, kontenjan azaltmanın sıralamayı yükselteceğini varsayar, ancak etkinin büyüklüğü tarihsel bant içinde kalacaktır.
Örnek Vaka 2: Afyonkarahisar Sağlık Bilimleri Üniversitesi Tıp Fakültesi
Veri Analizi (2018-2025)
| Yıl | Sıralama | Fark |
|------|----------|-----------|
| 2018 | 15.200 | - |
| 2019 | 15.914 | +714 |
| 2020 | 17.100 | +1.186 |
| 2021 | 18.619 | +1.519 |
| 2022 | 23.447 | +4.828 |
| 2023 | 22.544 | -903 |
| 2024 | 22.161 | -383 |
| 2025 | 19.216 | -2.945 |
Mutlak Değerce Min fark: 714
Mutlak Değerce Max fark: 4.828
2025 Tahmin Testi (Geçmiş Doğruluk Kontrolü)
2024 verisiyle 2025'i tahmin etsek:
Alt sınır: 22.161 - 4.828 = 17.333
Üst sınır: 22.161 - 714 = 21.447
Tahmin aralığı: 17.333 - 21.447
Gerçekleşen: 19.216 ✓ (Aralık içinde!)
Bu, yöntemin işlevselliğini kanıtlar.
2026 Tahmini
2025 verisi: 19.216
Alt sınır: 19.216 - 4.828 = 14.388
Üst sınır: 19.216 - 714 = 18.502
2026 aralığı: 14.388 - 18.502
Pratik Uygulama Adımları
Adım 1: Veri Toplama
Tercih etmek istediğiniz bölümün:
- İdeal: Son 7-10 yılın başarı sıralamalarını
- Minimum: Son 3-4 yılın verilerini bulun
Adım 2: Fark Hesaplama
Her yıl için bir önceki yıldan farkı hesaplayın:
Fark = Yıl(n) - Yıl(n-1)
Adım 3: Min-Max Belirleme
- Mutlak değerce en küçük fark
- Mutlak değerce en büyük fark
Adım 4: Tahmin Aralığı Oluşturma
Eğer kontenjan azalıyorsa (sıralamaları yükseltme etkisi):
Alt sınır: Son yıl - (Mutlak değerce max fark)
Üst sınır: Son yıl - (Mutlak değerce min fark)
Eğer kontenjan artıyorsa (sıralamaları düşürme etkisi):
Alt sınır: Son yıl + (Mutlak değerce min fark)
Üst sınır: Son yıl + (Mutlak değerce max fark)
Adım 5: Kendi Konumunuzu Belirleyin
Veri Miktarı ve Doğruluk İlişkisi
| Veri Süresi | Doğruluk Seviyesi | Önerilen Kullanım |
|-------------|-------------------|-------------------|
| 10+ yıl | Çok yüksek | İdeal |
| 7-9 yıl | Yüksek | Çok iyi |
| 4-6 yıl | Orta-yüksek | Kabul edilebilir |
| 3 yıl | Orta | Minimum sınır |
| 1-2 yıl | Düşük | Kullanılmamalı |
Not: Yeni açılan bölümler için veri yetersizdir, burada daha temkinli stratejiler gereklidir.
Çarpanlı Formül vs Fark Tabanlı Analiz: Karşılaştırma
| Kriter | Çarpanlı Formül | Fark Tabanlı Trend Analizi |
|---------------------------|------------------------------------------|-------------------------------------------|
| Veri kaynağı | Tek yıl | 3-10 yıl |
| Anomali kontrolü | Yok | Var (max-min aralığı görünür) |
| Bölüm özgüllüğü | Yok (herkese aynı çarpan) | Var (her bölümün kendi verisi) |
| Güven aralığı | Yok (tek sayı) | Var (alt-üst sınır bandı) |
| Risk yönetimi | Zayıf | Güçlü |
| İstatistiksel geçerlilik | Düşük | Yüksek |
| Denetlenebilirlik | Subjektif (çarpan nereden geldi?) | Objektif (veri herkeste aynı) |
| Açıkta kalma riski | Yüksek | Düşük |
Sistemdeki Kriz: Neden Bu Kadar Öğrenci Açıkta Kalıyor?
Her yıl binlerce öğrenci üniversiteye yerleşemeden sistem dışında kalıyor. Bunun nedenlerinden biri, yanlış tercih stratejileridir.
Çarpanlı formüller üç gruba zarar verir: - Üst sıralardaki başarılı öğrenciler: Gereksiz güvenceli tercihlerle hak ettiklerinden daha düşük bölümlere yerleşir.
- Orta sıralardaki öğrenciler: Yanıltıcı "ortalama" çarpanlarla dengeli tercih yapamaz, ya çok iddialı ya çok çekingen olur.
- Alt sıralardaki öğrenciler: Kendilerine uygun bölümleri değil, formülün önerdiği bölümleri tercih ederek açıkta kalır.
Veri Bilim, Duygusal Tahmin Değil
Üniversite tercihi, geleceğinizi belirleyen kritik bir karardır. Bu karar, kulaktan dolma bilgilerle, tek yıllık verilerle veya sezgisel çarpanlarla değil, çok yıllı, nesnel, istatistiksel analizle verilmelidir.
Fark tabanlı trend analizi:
- Rastlantıyı minimize eder
- Riski yönetir
- Anomalileri filtreler
- Denetlenebilir ve şeffaftır
- Her öğrenciye kendi verisine göre özel strateji sunar
Bu yöntem, öğrencileri "altın parasıyla gümüş almaya" veya "gümüş parasıyla altın almaya" zorlamaz. Herkesin kendi ekonomik gücüne (başarı sıralamasına) göre en optimal tercihi yapmasını sağlar.
Son Tavsiye
Tercih döneminde size çarpanlı formüller sunan danışmanlara güvenmeyin açıkta kalma ihtimaliniz yüksektir. Görüldüğü üzere 2025 yılında da sorun yoktu. Çarpanlı formüller yüzünden öğrenciler açıkta kaldı.Kendi verinizi toplayın, kendi analizinizi yapın veya bu yöntemi bilen bir danışmanla çalışın. Çünkü gelecek, kumara değil, veriye dayalı olmalıdır.
