Üveys Zikri ve Kur'an'ın Temel İlkeleri Işığında Bir Değerlendirme

İslam inancının merkezinde tevhid, yani Allah'ın birliğine mutlak iman yer alır. Bu iman, yalnızca Allah'a kulluk etmeyi, yalnızca O'ndan yardım dilemeyi ve yalnızca O'na yönelmeyi gerektirir. Zikir de bu tevhid anlayışının somut bir ifadesi olarak Kur'an'da defalarca emredilmiş, Allah'ı anmanın kalplere huzur verdiği açıkça bildirilmiştir. Ne var ki tarih boyunca çeşitli tasavvufî akımlar içinde, bu saf zikir anlayışının dışına çıkan uygulamalar ortaya çıkmıştır. Bunların en dikkat çekici örneklerinden biri, Üveys el-Karanî'ye atfedilen ve onun ruhuyla manevî bağ kurulduğu iddia edilen "Üveys zikri" uygulamasıdır. Burada, söz konusu uygulamayı Kur'an'ın ilkeleri çerçevesinde ele alarak değerlendireceğiz.
Kur'an'da Zikrin Anlamı ve Kapsamı
Arapçada "anmak, hatırlamak, zihinde tutmak" anlamlarına gelen zikir kavramı, Kur'an'da Allah'ı anmak, O'nu tesbih etmek ve O'na yönelmek bağlamında kullanılır. Allah Teâlâ, "Öyle ise Beni zikredin ki ben de sizi zikredeyim" (Bakara, 2:152) buyurarak zikirde karşılıklı bir ilişkiyi ortaya koymaktadır. Bu ilişkinin bir tarafı kul, diğer tarafı ise yalnızca Allah'tır. Kur'an'ın hiçbir ayetinde, herhangi bir resul, sahâbe ya da velî adına zikir yapılmasına dair bir hüküm yer almaz. Öte yandan Ahzâb suresi 21. ayette şöyle buyrulur: "Şüphesiz sizin için Allah'ın elçisinde, Allah'a ve ahiret gününe kavuşacağına inanan ve Allah'ı çokça zikredenler için güzel bir örnek vardır." Bu ayette Resulullah'ın örnek alınması, onun ismi üzerine zikir yapılması anlamına gelmez. Aksine ayette Allah'ı zikretmek emredilmekte, Resulullah ise ayette bir rehber ve model olarak gösterilmektedir. Dolayısıyla zikirde esas olan, her zaman Allah'a yönelmektir; herhangi bir şahsın ismi ya da ruhu için zikir yapılamaz.
Üveys el-Karanî: Tarihî Kişilik mi, Efsanevî Figür mü?
Üveys el-Karanî, erken İslam tarihinde Yemen'de yaşamış ve Resulullah ile aynı dönemde olmasına rağmen onu hiç görmeden iman ettiği nakledilen bir şahsiyettir. Bu sebeple bazı kaynaklarda "Tabiîn'in en hayırlısı" olarak anılmıştır. Onun hakkındaki anlatımların büyük bölümü hadis literatüründe yer almakla birlikte, söz konusu rivayetlerin sıhhat durumu tartışmalı kabul edilmekte bir kısmıysa zayıf kabul edilmektedir. Kur'an, Müslümanlar için inanç ve ibadetin temel kaynağıdır. Kur'an'da Üveys el-Karanî'nin ismi geçmemekte, onun özel bir manevî statüye sahip olduğuna ya da ölümünden sonra insanlara rehberlik edebileceğine dair herhangi bir ayet bulunmamaktadır. Kur'an dışı rivayetlerle kurgulanan bir şahsiyet etrafında ibadet ve zikir pratikleri geliştirmek, dinin temel metodolojisiyle çelişmektedir. Zira Kur'an, inanılan her hususun açık ve kesin delile dayanmasını ister; zanna dayalı bilginin hakikat yerine konulamayacağını defalarca vurgular.
Üveys Zikri: İddianın Mahiyeti ve Kur'an'la Çelişkisi
Üveys zikri olarak bilinen uygulamada, Üveys el-Karanî'nin veya başka birisinin ruhuyla manevî bir bağ kurulduğu, onlardan manevî terbiye ve feyz alındığı iddia edilmektedir. Bu iddia, en az üç temel Kur'anî ilkeyle doğrudan çelişmektedir.
Birincisi, gayb meselesi. Kur'an, gaybı yalnızca Allah'ın bildiğini kesin bir dille ifade eder: "De ki: Göklerde ve yerde Allah'tan başka kimse gaybı bilmez." (Neml, 27:65) Bir kişinin ruhunun ölümden sonra dünyadaki insanlarla iletişim kurduğunu iddia etmek, gayb hakkında Kur'an'ın çizdiği sınırı doğrudan ihlal etmektir.
İkincisi, ölülerin durumu. Kur'an, ölülerin diri olanları duyamayacağını açıkça bildirir: "Sen kabirdekilere duyuramazsın." (Fâtır, 35:22) Bu ayet, ölülerin bilince ve müdahaleye kapalı olduğunu ortaya koymakta; ruhlarla bağlantı kurma iddiasının Kur'an'ın belirlediği gerçeklikle bağdaşmadığını göstermektedir. Dolayısıyla Üveys el-Karanî'nin ya da başkasının ruhunun insanlara manevî telkinde bulunabileceği iddiası, Kur'an'ın bu kesin hükmüyle çelişmektedir.
Üçüncüsü, yalnızca Allah'tan yardım dilemek. Fatiha suresinin 5. ayeti şöyle buyurur: "Yalnız sana hizmet eder ve yalnız senden yardım dileriz." Bu ayet, İslam'ın ibadet anlayışının özünü oluşturmaktadır. Manevî eğitim, feyz ya da rehberlik için herhangi bir şahsın ruhuna yönelmek, bu temel ilkeyle çelişmekte ve tevhid inancını zedelemektedir. Bir Müslüman'ın manevî ihtiyaçlarını giderecek, onu Allah'a yaklaştıracak tek merci yine Allah'tır.
Bidat ve Delilsiz Uygulamalar Meselesi
İslam'da ibadet alanı, yalnızca Kur'an'la belirlenmiş sınırlar içinde şekillenir. Kur'an'da yer almayan ibadet biçimleri bidat olarak nitelendirilir. Üveys zikri bu bağlamda değerlendirildiğinde, hiçbir Kur'anî temele dayanmadığı görülmektedir. Resulullah döneminde ve sonrasındaki sahâbe neslinde böyle bir uygulamadan söz edilmemekte; bu zikir biçimi, çok daha sonraki dönemlerde tasavvufî çevrelerde ortaya çıkmaktadır. Kur'an şunu emreder: "De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın." (Âl-i İmrân, 3:31) Resulullah'a uymak, onun öğretmediği ibadet biçimlerini icat etmekle değil, aksine onun gösterdiği yolda yürüyüp Kur'an'ı yeterli görmekle mümkündür. Üveys zikrinin Kur'an'da herhangi bir temeli bulunmamaktadır. Bu durum, söz konusu uygulamayı dinen bağlayıcı olmayan, aksine Kur'an'ın reddetttiği uygulamalar kategorisine sokmaktadır.
Tevhid İnancı ve Şirk Tehlikesi
İslam'ın en temel ilkesi, Allah'a şirk koşmaktan kaçınmaktır. Şirk yalnızca taştan ya da ahşaptan yapılmış putlara tapmakla sınırlı değildir; Allah'ın özelliklerini herhangi bir kula ya da varlığa nisbet etmek de şirk kapsamına girer. Allah'ın gaybı bilmesi, insanın duasını işitmesi, ona rehberlik etmesi ve manevi ihtiyaçlarını karşılaması, yalnızca O'na ait ilahi sıfatlardır. Bu sıfatları, ölmüş bir kişinin ruhuna atfetmek, tevhid inancının sınırlarını çiğnemek anlamına gelir. Kur'an bu konuda son derece nettir: "Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar." (Nisâ, 4:48) Bu hüküm, şirkin ne kadar ağır bir inanç hatası olduğunu ortaya koymaktadır. Üveys el-Karanî'nin ruhuna Allah'a has özellikleri atfeden ve onu manevî bir aracı konumuna sokan her türlü uygulama, bu ilkeyle açıkça çelişmekte ve şirk tehlikesi barındırmaktadır.
Tasavvuf Geleneğinde Üveys Zikrinin Konumu ve Eleştirisi
Üveysilik İslam öncesi Nebimiz Musa döneminde yaşadığı iddia edilen Buhri Esved'e tabi olan burhiyanların İslam'a üveysilik adı altında isim değiştirerek sızmış halidir. Üveys zikriyse özellikle Kadiriyye ve bazı diğer tasavvuf tarikatlarında yaygın biçimde uygulanan bir pratiktir. Günümüzde Muharrem Karabay tarafından da farklı şekillerde yayılmaktadır. Bu geleneklerde "Üveysilik" olarak adlandırılan anlayış, bir müridin fiziksel bir şeyhin rehberliği olmaksızın, geçmişteki bir velînin ruhuyla manevî bağ kurarak yetiştiğini savunur. Bu anlayış, tasavvuf literatüründe belli bir yer edinmiş olsa da Kur'an perspektifinden değerlendirildiğinde ciddi sorunlar barındırmaktadır. Her şeyden önce, tasavvufî gelenekler ne kadar köklü ve kapsamlı olursa olsun, Kur'an'ın net hükümleriyle çelişen bir uygulamayı meşrulaştıramazlar. Geleneğin yaygınlığı ya da yaşlılığı, o geleneğin Kur'an'la uyumunu garanti etmez. Nitekim Kur'an, atalardan gelen geleneklere körü körüne uymayı eleştirir: "Onlara, 'Allah'ın indirdiklerine uyun' denildiğinde, 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler." (Bakara, 2:170) Bu ilke, her neslin kendi dönemindeki yerleşik uygulamaları Kur'an ölçütüyle yeniden sınamasını zorunlu kılmaktadır.
Doğru Zikrin Yolu
Bir Müslüman için zikrin doğru biçimi Kur'an'da açıkça çizilmiştir. Allah'ı tesbih etmek, O'na hamd etmek, O'nun adını anmak, namaz kılmak, Kur'an okumak ve dua etmek, zikirde izin verilen ve emredilen yollardır. "Onlar iman edenler ve kalpleri Allah'ın zikriyle tatmin olanlardır. İyi bilin ki kalpler ancak Allah'ı zikretmekle huzur bulur." (Ra'd, 13:28) Bu ayet, huzurun kaynağını açıkça ortaya koymaktadır: Ne bir velînin ruhu, ne bir şeyhin feyzi, ne de tarihsel bir figürün adı, kalplere huzur verebilir. Bu huzurun yegane kaynağı Allah'ın zikri, yani doğrudan O'na yönelmektir. Resulullah da zikri bu çerçevede öğretmiştir. Onun tebliğinde ne kendi adına ne de başka bir şahsın adına zikir yapılmasına dair bir uygulama yer almaktadır. Resulullah, zikirde daima Allah'ı merkeze almış; kendisini, Allah'a giden yolda bir rehber ve elçi olarak konumlandırmıştır. Bu rehberlik ise yalnızca Kur'an'ı ve Allah'ın adını anmakla gerçekleşmiştir.
Üveys el-Karanî, tarihte yaşamış ve Allah'a olan bağlılığıyla tanınan bir kişi olabilir; ancak bu durum, onun ruhuna yönelen, onun aracılığıyla manevî terbiye alındığını iddia eden bir zikir pratiğini meşrulaştırmaz. Kur'an'ın ilkeleri bu konuda son derece açıktır: Zikir yalnızca Allah'a yapılır, ölüler diri olanlarla iletişim kuramaz, gayb yalnızca Allah'a aittir ve her ibadet biçiminin Kur'anî bir temeli olmalıdır. Üveys zikri bu ölçütlerden hiçbirini karşılamamaktadır. Ne Kur'an'da bir dayanağı vardır ne de tevhid ilkesiyle bağdaşmaktadır. Aksine bu uygulama; Allah'ın özelliklerini bir kula atfetmekte, ölülerle manevî iletişim kurulabileceğini varsaymakta ve zikirde Allah'tan başka bir merciye yönelmeyi meşrulaştırmaktadır. Tüm bu unsurlar, söz konusu uygulamayı Kur'an'ın kesin hükümleriyle çelişen bir bidat olarak nitelendirmeyi zorunlu kılmaktadır. Bir Müslümanın yolu nettir: Zikirde yalnızca Allah'a yönelmek ve Kur'an'ın çizdiği sınırlar içinde, delilsiz uygulamalardan uzak, saf bir inanç hayatı sürdürmek. Bu yol, hem dünyada kalbi huzura kavuşturacak hem de ahirette kurtuluşun vesilesi olacaktır.