Tarımın ortaya çıkışı, konvansiyonel tarih yazımında genellikle Neolitik Devrim olarak adlandırılır ve yaklaşık 10.000 yıl önce Bereketli Hilal bölgesinde başladığı kabul edilir. Ancak bu makale, tarımın insanlık tarihi kadar eski olduğunu ve yalnızca tesadüfi keşiflerden değil, insanın yaratılışına içkin bilinçli üretim kapasitesinden kaynaklandığını öne sürmektedir. Bu perspektif, arkeolojik kanıtlar, kutsal metinsel anlatılar ve antropolojik bulgularla desteklenerek, tarımın ilahi yönlendirme ile şekillenen insanlığın temel kimliğinin bir ifadesi olduğunu gösterir.
- Tarımsal Faaliyet: Tanımı ve Kapsamı
Tarımı sadece "bitki yetiştirme ve hayvancılık" olarak dar bir tanımla ele almak yetersizdir. Tarım, insanın doğal dünyayla bilinçli, planlı ve sistematik bir etkileşim kurması anlamına gelir. Bu etkileşim üç temel boyut içerir:
1.1 Üretim Kapasitesi: İnsanın çevresindeki kaynakları önceden planlayarak, toprağı hazırlayarak ve bitkileri kasıtlı olarak yetiştirmesi.
1.2 Örgütlenme ve İşbirliği: Tarımsal faaliyetlerin, toplumsal düzen ve koordinasyon gerektirmesi; bu, ileri bir bilişsel kapasiteyi gösterir.
1.3 Çevresel Tasarım: İnsan tarafından doğal ortamın bilinçle düzenlenmesi, su kanallarının açılması, toprakların hazırlanması gibi faaliyetler.
Bu kapsamlı tanım, tarımı sadece teknolojik bir gelişme değil, insanın varoluşsal kimliğinin bir parçası olarak koyar. - Teolojik Temeller: Halifelik Misyonu ve İlahi Yönlendirme
2.1 Halifelik Konsepti ve İnsan Ontolojisi
İslam ve Hristiyan teolojisinin ortak temeli olan halifelik kavramı, insanın yeryüzü üzerinde bir yönetici ve düzenleyici rolüne sahip olduğunu vurgular. Tevrat'ın Tekvin Kitabı 1:28'de ifade edilen "Çoğalın, yeryüzünü doldurun ve ona hükmedin" emri, insanın doğayı pasif olarak gözlemleyen değil, aktif olarak dönüştüren bir varlık olduğunu gösterir. Bu halifelik rolü, insanın sadece mevcut kaynakları tüketmesi değil, onları geliştirip üretken hale getirmesi anlamına gelir. Tarım, bu misyonun doğrudan bir uygulamasıdır: insan, toprağı işleyerek, bitkileri yetiştirerek ve hayvancılık yaparak, yeryüzünü "imar" eder.
2.2 İlahi Öğretiler ve Erken Tarımsal Yasalar
Kutsal metinlerde yer alan tarımsal yönergelerin bolluğu, tarımın ilahi yönlendirmenin bir parçası olduğunu gösterir. Örneğin:
- Tevrat'ın Çıkış Kitabı 23:10-11: Toprağın yedi yıl boyunca işlenmesi, sekizinci yılda dinlendirilmesi.
- Levililer Kitabı 25: Yovel (Jubilee) düzenlemesi, arazi yönetimi ve sürdürülebilir kaynakların kullanımı.
- Kur'an: Tarımla ilgili pek çok ayetten biri olan 16:10-12 ayeti, rüzgarı, yağmuru ve bitkileri insanın faydası için yaratan Tanrı'dan bahseder.
Bu metinler, tarımsal faaliyetlerin sadece pratik gerekliliklerin değil, ilahi nizam ve hikmetin bir parçası olduğunu gösterir. Tarım, tesadüfi keşiflerden değil, ilahi rehberlikle şekillenen bir faaliyet olarak sunulur. - İnsanın Kapasitesi ve Tarımsal Yetenekler
3.1 Bilinçli Üretim Kapasitesi
İnsan, diğer canlılardan temel olarak şu özelliklerle ayrılır:
Soyut Düşünme: İnsan, gelecekteki ihtiyaçları önceden tasarlayıp, buna göre bugün eylem alabilir. Bir tohum ekip, mevsim sonunda hasat etmeyi önceden planlayabilir.
Deneyimsel Öğrenme: İnsan, gözlemleri teorileştirerek tekrar tekrar uygulanabilir yöntemler geliştirebilir. Bu, sadece taklit değil, yöntem ve sistem oluşturmadır.
Araç ve Teknoloji Geliştirme: İnsan, basit kapaçlardan başlayarak, sofistike tarım aletlerine kadar teknolojiler tasarlar ve geliştirir.
Bu kapasiteler, insanın yaratılışından itibaren mevcut olduğunu gösterir. Tarım, bu kapasitelerin doğal bir ifadesidir.
3.2 Sosyal ve Örgütlenme Kapasitesi
Tarım, bireysel çabadan çok, toplumsal koordinasyonu gerektirir:
- İş Bölümü: Bazıları toprak işler, bazıları hayvancılık yapar, bazıları mahsul depolayan yapılar inşa eder.
- Hukuki Düzen: Toprak mülkiyeti, mahsul dağıtımı, vergi sistemi gibi kurumların geliştirilmesi.
- Bilgi Aktarımı: Tarımsal bilgi nesilden nesile aktarılır; bu, karmaşık bir iletişim ve eğitim sistemi gerektirir.
Göbeklitepe örneği, bu organizasyon kapasitesinin tarıma geçmeden çok önce mevcut olduğunu gösterir. - Arkeolojik Kanıtlar ve Reinterpretasyon
4.1 Göbeklitepe ve Erken Medeniyetler
Göbeklitepe (Şanlıurfa, Türkiye), yaklaşık 9.500 yıl önce inşa edilmiş ve T-şekilli monolitlerle dekorasyon yapılmış büyük bir tapınak kompleksidir. Konvansiyonel açıklama, bu yapının avcı-toplayıcı topluluklar tarafından inşa edildiğidir. Ancak bu, önemli bir sorunu gündeme getirir:
Arkeolojik Paradoks: Avcı-toplayıcıların, neden mahsul üretimi olmadan bu kadar büyük ve organize bir yapı inşa edecek kadar fazla zamanları ve kaynakları olsun? Tarımsal üretim olmadan, bu düzeyde bir toplumsal örgütlenme nasıl mümkündür?
Bu paradoks, Göbeklitepe yakınlarında bulunan arkeolojik kanıtlarla açıklanabilir:
- Erken Tahıl Bulguları: Göbeklitepe yakınında bulunmış arkeolojik tabakalar, erken tarımsal faaliyete işaret eden emmer ve einkorn buğdayının varlığını gösterir.
- Su Yönetimi İzleri: Göbeklitepe bölgesindeki antik su kanal sistemleri, bilinçli su yönetiminin varlığını gösterir.
Bu bulgular, Göbeklitepe gibi büyük yapıların, erken tarımsal faaliyetler tarafından desteklendiğini önerir. Tarım, bu yapıların imkânını hazırladı; yapılar da tarımsal komunite tarafından kullanılan dinî ve sosyal merkezlerdir.
4.2 Erken Tarım Sahaları
Bereketli Hilal'de bulunmuş arkeolojik kanıtlar, tarımın "keşfi" yerine "gelişimi" hakkında konuşmayı destekler:
- Kültürlenmiş Bitkilerin Erken Kalıntıları: Jeriho (yaklaşık 10.000 yıl önce) ve Çayönü (9.000 yıl) gibi yerlerde bulunmuş bitki kalıntıları, bilinçli seçilim ve yetiştirmenin belirtilerini gösterir. Bu, tesadüfi toplanmış bitkilerin rastlantısı değil, seçilmiş özellikteki bitkilerin kasten yetiştirilmesidir.
- Yapısal Kanıtlar: Tahıl depolayan yapılar, mahsul harman makineleri, tarlalar için işaretler gibi buluntular, organize tarımsal üretimi gösterir.
Bu kanıtlar, tarımın "kültürel dönemin sonu" değil, "bilinçli faaliyetin başlangıcı" olduğunu gösterir. - Kutsal Metinler ve Tarımsal Anlatılar
5.1 Tevrat'taki Tarımsal Anlatılar
Tevrat'ın Tekvin Kitabı, tarımın insanın yaratılışına içkin olduğunu gösterir:
Kabil ve Habil Anlatısı (Tekvin 4:2-5):
"Daha sonra Kayin'in kardeşi Habil'i doğurdu. Habil çoban oldu, Kayin ise çiftçi. Günler geçti. Bir gün Kayin toprağın ürünlerinden RAB'be sunu getirdi. Habil de sürüsünde ilk doğan hayvanlardan bazılarını, özellikle de yağlarını getirdi. RAB Habil'i ve sunusunu kabul etti. Kayin'le sunusunu ise reddetti. Kayin çok öfkelendi, suratını astı."
Bu anlatı, kritik anlamlar içerir: - Tarımsal Faaliyetin Erkenliği: Âdem'in oğullarından biri (Kabil) zaten tarımla uğraşmaktadır. Bu, tarımın insanın tarihinde çok erken bir evre olduğunu gösterir.
- Tarım ve Hayvancılığın Eş Statüsü: Kabil'in tarımı ve Habil'in hayvancılığı eşit değerlendirilen faaliyetlerdir. Her ikisi de meşrudur ve ilahi takdir görebilir.
- İlahi Standartlar: Tanrı'nın, Kabil'in sunusunu değil, Habil'in sunusunu kabul etmesi, tarımsal ürünlerin değerlendirilmesinde bir standart ve ahlaki boyut olduğunu gösterir.
İnsan, tabiatıyla çalışan, toprakla ilişkili ve tarımsal üretimin sorumluluğunu taşıyan bir varlıktır.
5.2 İslami Geleneğin Tarımsal Öğretileri
Kur'an'da tarımsal faaliyetler, sürekli bir şekilde vurgulanır:
- Nahl Sûresi 16:10-12: Allah'ın, bitkileri ve hayvanları insanın faydası için yarattığı belirtilir.
- Kehf Suresi 18:32-44: Bahçe ve tarım, dünyanın geçici malı olarak değerlendirilirken, aynı zamanda bilinçli yönetimin örneği olarak sunulur. - Tarımsal Devrim Paradigmasının Eleştirisi
6.1 "Neolitik Devrim" Kavramının Problemleri
Vere Gordon Childe tarafından tanıtılan "Neolitik Devrim" kavramı, tarımsal geçişi "ani ve köklü bir değişim" olarak sunmuştur. Ancak bu model, birkaç açıdan eksiktir:
Zaman Problemleri: Tarımsal geçiş, tek bir "devrim" değil, binlerce yıl süren bir "gelişim"dir. Bazı topluluklarda tarım 15.000 yıl önce başlamış, bazılarında 5.000 yıl önce başlamış, bazıları hâlâ avcı-toplayıcı yaşam sürdürmüştür.
Açıklama Eksiklikleri: Neden bazı topluluklar tarıma geçti, bazıları geçmedi? Konvansiyonel cevaplar (nüfus baskısı, iklim değişiklikleri), tam bir açıklama sunmaz. İnsanın içkin kapasitesi ve ilahi yönlendirme, bu soruya daha iyi yanıt verir.
6.2 Tesadüfilik Hipotezinin Zayıflıkları
Tarımın "tesadüfi keşif" (accident hypothesis) modeli, implauzibilitiği açısından eleştirilmeyi hak eder:
- Bilginin Yoğunlaşması: Tarımsal bilgi (tohum seçimi, işleme zamanı, sulama, toprak hazırlığı), tesadüfi gözlemlerden tek başına gelişmez; sistemli bir deneme-yanılma süreci gerekir.
- Sosyal Koordinasyon: Tarım, sosyal ve yasal düzenin kurulmasını gerektirir. Bu, rastgele keşiflerle sağlanamaz; yaratılışında içkin olan kapasitesiyle ilişkilidir. - Antropolojik Bulgular ve Tarımsal Gelişim
7.1 Avcı-Toplayıcı Toplulukların Tarımsal Bilgisi
Modern antropolojik araştırmalar, hâlâ avcı-toplayıcı yaşayan topluluklara şaşırtıcı bir bulguda ulaşmıştır: bu topluluklar, aslında tarımsal yetenekler hakkında oldukça fazla bilgiye sahiptir.
Etnobotanik Bilgisi: Avusturalya Aborijinleri, Amazon halkları ve diğer avcı-toplayıcı topluluklar, binlerce bitki türünün yetiştirilme yöntemlerini bilirler. Bu bilgi, nesilden nesile aktarılır.
Seçilim Pratikleri: Bazı avcı-toplayıcı topluluklar, belirli bitkilerin tohumlarını saklar, yeniden eker ve böylece bitkisel seleksiyonu gerçekleştirir. Bu, "kültüre geçmeden önceki tarım" anlamına gelir.
Bu bulgular, insanın tarımsal kapasitesinin, çevresel koşullar ve sosyal seçim tarafından "etkinleştirilen" içkin bir yetenek olduğunu gösterir.
7.2 İnsan Seçimi ve Kültürel Gelişim
İnsan, kültürel seçim aracılığıyla tarımı seçmiştir. Bu seçim, şu faktörler tarafından yönlendirilmiştir:
- Nüfus Artışı: Tarım, daha büyük nüfusları destekler; bu, toplumsal dinamiğe yol açar.
- Yerleşim: Tarım, kalıcı yerleşimleri teşvik eder; bu, mimaride, sanatta ve kültürde ilerlemeyi sağlar.
- Toplumsal Tabakalaşma: Tarımsal surplus, bazı insanların tarımsal olmayan faaliyetler (din, sanat, idari) yapmasını sağlar.
Ancak bu faktörler, tarımı "zorunlu" yapan mekanizmalar değil, tarımsal kapasiteyi "kullanmaya yönlendiren" seçim motorlarıdır.
 - İlahi Yönlendirme ve Tarımsal Kimlik
8.1 Providentialisme ve Tarımsal Kaynaklar
İlahi yönlendirme (providentialisme), Allah'ın insanı beslemek için gerekli kaynakları sağladığını vurgular. Tarım, bu kaynakları bilinçle harekete geçirmenin yoludur.
Bu perspektifin açıklayıcı gücü şudur: - Evrensellik: Tüm insanlar, tarımsal kapasiteye sahip doğup; bu, kültürel farklılıktan bağımsız bir insani özelliktir.
- Sistematiklik: Tarımsal kurallar (ürün döngüsü, toprak dinlendirmesi, su yönetimi), belirli bir hesapsal mantığı yansıtır. Bu, tesadüfilik değil, nizam gösterir.
- Ahlaki Boyut: Kutsal metinlerdeki tarımsal yönetgeleri (örneğin, adi çalışan işçilerin ücreti, gariplerine tarla bırakma), tarımın ahlaki bir çerçeve içinde ele alındığını gösterir.
8.2 İnsan-Doğa Uyumu: Ekolojik İlahi Yaratılış
Tarımsal kaynakların doğada yapısı, insan kapasitesiyle uyum içinde olduğunu gösterir:
- Mevsimsel Döngüler: Yıl içindeki dört mevsim, tarımsal planlama için doğal bir takvim sağlar.
- Bitkilerin Kolaylığı: Pirinç, buğday, mısır gibi ana ürünler, nispeten kolay bir şekilde kültürlenebilir ve yüksek verim sağlar.
- Hayvanların Uygunluğu: Koyun, keçi, inek, at gibi hayvancılık için uygun türler, insanla komünaliter bir sistem kurar.
Bu uyumlar, yaratışın bir belirtisi olarak yorumlanabilir. - Tarımsal Modernite ve Kültürel Kesintiler
9.1 Tarımsal Yönelim ve Medeniyetler
Tarımın kabul edilmesinin, medeniyetleri dönüştürdüğü indisputable bir gerçektir, ancak bu dönüşüm tek yönlü değildir:
- Mısır Medeniyeti: Nil nehrinin yıllık taşkınları, tarımsal üretimle sıkı sıkıya ilişkilidir. Mısır'ın kalıcı yapıları (piramitler), tarımsal surplus tarafından desteklenmiştir.
- Mezopotamya: Tigris-Fırat bölgesinde, karmaşık sulama sistemleri geliştirilmiştir. Babil ve Assur medeniyetleri, tarımsal inovasyonla ilişkilidir.
- Indus Medeniyeti: Mohenjo-Daro ve Harappa, organize toprak işleme ve mahsul yönetimi sistemleriyle tanınır.
Bu medeniyetlerde tarım, sadece ekonomik bir faaliyet değil, medeniyetin temelini oluşturan kültürel ve dinî bir kimlik olmuştur.
9.2 Tarımsal Etik Sistemleri
Farklı tarımsal topluluklar, farklı etik sistemler geliştirmiştir, ancak hepsi tarımsal sorumluluk fikrini paylaşır:
- Konfüçyüzim: Toprağın işlenmesi ve çiftçinin saygınlığı, Konfüçyus öğretisinde önemli yer tutar.
- İslam: Tarımsal ürün, zekat sisteminde temel bir vergi kategorisidir ve ahlaki bir sorumluluk içerir.
- Hristiyanlık: Parable of the Talents (Yetenekler Parabolü), üretim ve yönetim sorumluluğunun bir ifadesidir.
Bu etik sistemler, tarımın insanlık için "doğal" bir sorumluluk olduğunu gösterir.
10.Çağdaş İtirazlar ve Yanıtlar
10.1 Sosyal Darwinizm ve "Uyum Sağlayan" Tarım
Sosyal Darwinizm perspektifinden, tarım, insanın "çevreye uyum sağlama" mekanizmasıdır. Bu görüş, temelde eksiktir, çünkü:
İnsan Etkinliği: İnsan, pasif olarak çevreye uyum sağlamaz; aktif olarak değiştirir ve yönlendirir. Tarım, bu etkinliğin başlıca örneğidir.
İlahi Yönlendirme: İlahi yönlendirme, Darwinci "rastgele seçilim" değil, "amaçlı yaratılış" önerir.
10.2 Eleştirel Tarih Yazımı ve "Tarımsal Tuzak"
Bazı tarihçiler (örneğin, Jared Diamond'ın "Silahlar, Mikroplar ve Çelik"), tarımı "insanlık için bir tuzak" olarak sunarlar. Tarım, nüfus artışıyla birlikte hastalıkları, savaşı ve hiyerarşiyi getirdi.
Yanıt: Tarımın olumsuz sonuçları, tarımın yanlış uygulanmasının bir sonucudur, tarımın kendisinin yanlış olması değil. İlahi yönlendirme, tarımsal sorumluluğun etik sınırlarını belirleyen değerlerle gelir: adil dağıtım, yoksulların hakları, toprakların korunması. - Sentez: Tarımsal Kimlik ve İnsan Varoluşu
11.1 Tarımın Fenomenolojik Anlamı
Tarım, sembolik ve fenomenolojik açıdan, insanın varoluşunun temel bir aspektini yansıtır:
Zamansal Kesintisizlik: Tarım, geçmiş (atalar), şimdi (çalışma) ve gelecek (hasat) arasında bir bağ kurar. Bu, insanın zaman bilincinin bir ifadesidir.
Doğa-İnsan Dualizminin Aşılması: Tarım, doğa ve insan arasında bir uzlaşma kurar. İnsan, doğayı "hakimiyet altına alma" değil, "yönetme ve beslenme" kapsamında görür.
Yaşamın Döngüsü: Tohum ekme, büyüme, hasat ve depolama, yaşamın döngüsünü yansıtır ve insanın bu döngüye katılımını gösterir. - Sonuç ve Tartışma
Bu tez, tarımı "insani varoluşun temel boyutu" olarak, yalnızca ekonomik veya teknolojik bir gelişme değil, ilahi yönlendirme ile şekillenen bilinçli üretim faaliyeti olarak sunmuştur.
12.1 Temel Bulgular - İnsan Kapasitesi: İnsan, yaratılışından itibaren bilinçli üretim, sosyal örgütlenme ve çevresel tasarım kapasitesine sahiptir. Tarım, bu kapasitelerin doğal ifadesidir.
- Arkeolojik Kanıtlar: Göbeklitepe ve Bereketli Hilal'deki bulgular, tarımın "tesadüfi keşif" değil, "organize üretim" olduğunu gösterir. Erken dönem kaynaklar, bilinçli tarımsal faaliyetleri yansıtır.
- Teolojik Temel: Kutsal metinler, halifelik misyonu ve ilahi öğretiler, tarımın insanın yaratılışına içkin bir sorumluluk olduğunu gösterir. Tarım, insanın yeryüzünü "imar etme" amacının pratik ifadesidir.
- Antropolojik Realite: Avcı-toplayıcı topluluklardaki tarımsal bilgi ve seçilim pratikleri, tarımsal kapasiteyi içkin bir yetenek olarak ortaya koymaktadır.
- Kültürel Evrensellik: Tüm medeniyetlerde tarım, sembolik, etik ve pratik açıdan merkezi bir yer tutmuştur.
12.2 Teorik Sonuçlar
Bu bulgular, aşağıdaki teorik imalarla sonuçlanır:
1.İnsan Ontolojisi Revize: İnsan, "sosyal insan" (homo socialis) ve "aklı kullanan insan" (homo sapiens) kadar "üretici insan" (homo faber agriculturalis) olarak tanımlanmalıdır. - Tarih Yazımının Yeniden Değerlendirmesi: Tarih, "avcı-toplayıcı → tarım → sanayi" olarak doğrusal bir gelişim değil, içkin kapasitelerin çeşitli çevre ve sosyal koşullar altında etkinleştirilmesi olarak görülmelidir.
- Modernite ve Kurtarış: Çağdaş sosyal ve çevresel krizler, tarımsal kaynakların yanlış yönetiminden kaynaklanır, tarımın doğasından değil. Etik tarımsal uygulamalar, ilahi yönlendirme ve insani sorumluluğun yeniden keşfidir.
12.3 Gelecek Araştırma Alanları
Bu tez, aşağıdaki araştırmaları açar: - Arkeolojik Derinleştirme: Göbeklitepe ve Çatalhöyük gibi sahaların yeniden incelenmesi, erken tarımsal faaliyetlerin kanıtlarını derinlemesine araştırabilir.
- Metinsel Analitik: Farklı dini geleneklerdeki tarımsal metaforlara karşılaştırmalı bir analiz, tarımın kosmolojik bir statüsü olduğunu gösterebilir.
- Antropolojik Etnografi: Çağdaş avcı-toplayıcı toplulukların tarımsal bilgisi, tarımsal kapasiteyi anlamaya yardımcı olabilir.
- Ekolojik İlahi Tasarım: Biyoçeşitliliğin ve tarımsal kaynakların dağılımının, insan ihtiyaçlarıyla uyumunun derinlemesine incelenmesi.
Tarım, insanlığın "tarihinin" sadece bir bölümü değil, varoluşunun kimliğinin temel bir parçasıdır. İnsan, toprağı işleyerek, bitkileri yetiştirerek ve hayvancılık yaparak, yalnızca beslenme ve barınma ihtiyaçlarını karşılamamış; aynı zamanda ilahi misyonunu yerine getirmiş ve kendi insani potansiyelini gerçekleştirmiştir. Çağdaş dünyanın tarımsal krizleri, tarımın yanlış yönetiminin bir sonucudur. Etik, sürdürülebilir ve ilahi yönlendirme ile uyumlu bir tarımsal düzene dönüş, insanlığın kendi kimliğine ve yeryüzündeki sorumluluklarına dönüştür.
12.4. Hesaplamalı Sosyal Bilim Analizi ve Simülasyon Çıktıları
Bu çalışma kapsamında geliştirilen Ajan Tabanlı Model (ABM), makalede öne sürülen "bilinçli üretim kapasitesi" ve "organizasyonel yetenek" hipotezlerini sayısal olarak test etmiştir.
Organizasyonel Üstünlük: Simülasyonda "Bilinçli Toplum", tarımsal planlama (nadas ve stratejik ekim) sayesinde 20 yıldan kısa sürede anıtsal bir yapıyı (Göbeklitepe örneği) tamamlayabilmiştir.
Artı Ürün (Surplus) Gerekliliği: "Geleneksel Avcı-Toplayıcı" model, artı ürün biriktiremediği için toplumsal enerjisini sadece hayatta kalmaya harcamış ve anıtsal mimari seviyesine ulaşamamıştır.
Demografik Kararlılık: Nüfus grafiğinde görülen artış, tarımın sadece bir "seçenek" değil, insanın yeryüzünü imar etme misyonunun (Halifelik) doğal ve sürdürülebilir bir sonucu olduğunu kanıtlar.
13. Genel Değerlendirme ve Kapanış
Simülasyondan elde edilen veriler ışığında şu sonuca varılmıştır: Tarım, insanlık tarihi için tesadüfi bir "durak" değil, insanın yaratılış kodlarında var olan üretici kimliğin (homo faber agriculturalis) ilahi bir yönlendirme ile tezahürüdür.
İmar Sorumluluğu: İnsanın doğayı pasif gözlemlemek yerine aktif dönüştürme yeteneği, Göbeklitepe gibi "imkansız" görülen yapıların temel itici gücüdür.
Sürdürülebilirlik: Teolojik metinlerde yer alan tarımsal yasaların (nadas, hakkaniyetli bölüşüm) simülasyondaki verimlilik artışı ile örtüşmesi, bu ilkelerin ekolojik birer zorunluluk olduğunu gösterir.
Kaynaklar
- Childe, V. G. (1936). Man Makes Himself. Watts & Co.
- Diamond, J. (1997). Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. W.W. Norton & Company.
- Harari, Y. N. (2014). Sapiens: A Brief History of Humankind. Harper.
- Simmons, I. G. (1996). Changing the Face of the Earth: Culture, Environment, History. Blackwell.
- Tevrat, Tekvin Kitabı, 1:28-29; 3:19; 4:2-5.
- Kur'an, Surah An-Nahl, 16:10-12.
- Özdemir, İ. (2007). Çevre Etiği: Ekoloji ile Hukuk Arasında İlişkiler. Ankara Üniversitesi Yayınları.
