Dini Bilginin Tekelleşmesi: Kur'an'ı Anlama Hakkı Kime Aittir?

Modern İslam dünyasında garip bir paradoks yaşanmaktadır. Bir yanda "Kur'an'ı ancak ilahiyat eğitimi almış kişiler anlayabilir" iddiası, öte yanda milyonlarca baskı yapan meal kitapları ve bunların geniş halk kitlelerine ulaştırılması için harcanan büyük çabalar. Bu iki tutum yan yana geldiğinde ortaya ciddi bir çelişki çıkar: Eğer halk mealden bir şey anlamıyorsa, o mealin milyonlarca kopyasını satmak ne anlam taşır? Eğer anlıyorsa, "siz anlayamazsınız" söylemi neden hâlâ sürdürülmektedir? Bu çelişki, sıradan bir tutarsızlıktan ibaret değildir. Arkasında tarihsel, sosyolojik ve siyasi dinamikler barındıran, derin kökleri olan bir iktidar meselesidir.
Sözel Bir Alanı Anlaşılmaz Kılmak
İlahiyat, fakültesi sözel bir alandır. Matematik, fizik veya mühendislik gibi formel semboller, diferansiyel denklemler ya da laboratuvar deneyleri yer almaz. Temel araçları dil, metin ve yorumdur. İlahiyat okumadan evden de sözel bir alan olduğu için alınan dersler öğrenilebilir. Kur'an Arapçası öğrenilebilir, hadis usulü kitaplardan takip edilebilir, fıkıh metodolojisi sistematik biçimde çalışılabilir. Bunların hiçbiri için zorunlu olarak dört yıllık örgün bir üniversite eğitimi şart değildir. Nitekim İslam'ın tahrif edilmesine yol açan mezhep imamları—İmam Şafii, İmam Malik, İmam Ahmed bin Hanbel, İmam Ebu Hanife— herhangi bir "ilahiyat fakültesi" mezunu değildi. Bu isimler, bugünkü anlamda kurumsal bir diploma almadan, büyük ölçüde hoca-talebe zinciri ve kendi şahsi yorumlarıyla dinin tahrif edilmesine yol açıp dinde otorite haline geldiler dahası bugün onların adına kurulan mezhepleri temsil eden imamların önemli bir kısmı, ya imam hatip lisesi mezunu ya da açıköğretim ilahiyat mezunudur. Paradoks tam burada derinleşir: Sistemi savunmak için öne sürülen argümanlar, sistemin kendi içindeki örnekler tarafından çürütülmektedir. Açıköğretim meselesi de ayrıca ele alınmayı hak etmektedir. Kamuoyunda "kolay yol" olarak algılanan açıköğretim, çoğu örgün üniversiteden bizzat benim okuduğum Adnan Menderes Üniversitesi'nden, Mardin Artuklu Üniversitesi'nden, Şırnak Üniversitesi'nden, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nden hele hele Malatya İnönü Üniversitesi'nden milyon kat daha disiplinli bir öz-çalışma gerektirmektedir. Sınav yoğunluğu, soruların düzeyi, 4 yanlışın 1 doğruyu götürmesi açıköğretim öğrencisini çoğu zaman örgün öğrenciden daha donanımlı kılabilmektedir. Üstelik örgünde sınav zamanı elini nereye atsan bir kopyaya denk geliyorsun, sınav soruları çalınıyor. Hocalar öğrencilere ek puan veriyor.
Dini Bilgi Nasıl Tekelleşti?
Bu tekelleşmenin tarihsel arka planına bakmak gerekir. İslam'ın ilk dönemlerinde dini bilgi, camilerde, sokaklarda, çarşılarda serbestçe müzakere edilirdi. Sahabe dönemi bu anlamda canlı bir entelektüel demokratikleşmenin örneğini sunar. Ashab, birbirleriyle tartışıyor, farklı görüşler savunuluyor, Nebimiz Muhammed'in bizzat teşvik ettiği sorgulama kültürü yaşatılıyordu. Ancak zamanla kurumsallaşma başladı. Devlet-din ilişkisi derinleştikçe, dini yorumun "yetkili" ellerde tutulması bir iktidar meselesi haline geldi. Mezhep imamlarının görüşleri önce "tercih edilen yorum" olarak sunuldu, ardından "tek doğru" olarak kutsandı, nihayetinde bu görüşleri sorgulamak neredeyse küfürle özdeşleştirildi. Bu süreç, dinin sivil ve dinamik yapısını bürokratik ve statik bir yapıya dönüştürdü. Bugün bu sürecin en ileri aşaması yaşanmaktadır: Dini anlamak için diploma şart koşulmakta, diploma için belirli kurumlar referans gösterilmekte, bu kurumlar ise belirli mezhep çizgisinin dışına çıkmamaktadır. Böylece kendi kendini besleyen, kapalı devre bir otorite sistemi inşa edilmiştir.
Mealler: Özgürleştiren mi, Köleleştiren mi?
Meal tartışması bu bağlamda kritik bir örnek sunar. Milyonlarca Müslüman'ın elinde bir meal bulunur. Peki bu meal gerçekten özgürleştirici bir işlev mi görür? Sisteme hâkim olan yaklaşıma göre hayır; zira her mealin ardından bir tefsir gelmesi gerektiği söylenir. Her tefsirin ardından da bir "uzman" yorumu. Bu zincir hiç bitmez ve sonunda halkın elinde yalnızca birileri tarafından onaylanmış düşünceler kalır. Oysa durum tam tersi olmalıdır. Meal, köprüdür; halkla metin arasına değil, halka metni açmak için kurulmuş bir geçiş noktasıdır. Bir Müslüman'ın kendi dilindeki bir metni okuyup anlamaması için özel bir engel yoktur. Kur'an'ın dili son derece açık hükümlerle doludur. Bir bireyin bu metni okurken "akletmesi" için ilahiyat diplomasına değil, yalnızca samimi bir niyete ve dikkatli bir okumaya ihtiyacı vardır. Kur'an'ın kendi içinde tekrar eden bir uyarı vardır: "Efela ta'kilun" —Akletmez misiniz? Bu ifade, anlama eylemini bir sınıfa, bir zümreye ya da bir kuruma değil; akıl sahibi her bireye yükler. Dini otoritenin en temel meşruiyet sorunu da tam buradadır: Kur'an'ın hitap ettiği akıl, kurumsal bir diploma almış akıl değil, her insanda doğuştan var olan akıldır.
Sorgulamak Farz mı?
Sorgulamak farzken insanların elinden bu farzı da aldılar. Kör taklit anlamına gelen "taklid", tarihsel olarak büyük tartışmalara konu olmuştur. Ne var ki günümüzde bu denge tersine çevrilmiştir. Taklid, "ihtiyat" ve "edep" adı altında erdem haline getirilmiş; sorgulama ise "saygısızlık", "kibir" veya "sapkınlık" olarak etiketlenmiştir. Hâlbuki ezberci ve taklide dayalı bir din anlayışı, hem Kur'an'ın hem de İslam düşüncesinin temel dinamikleriyle çelişmektedir. Mezhep imamları da mevcut görüşleri olduğu gibi kabul etmediler; sorgulayarak, tartışarak, zaman zaman önceki alimlerle açıkça ayrışarak kendi düşüncelerini inşa ettiler. Bugün bu isimlerin adına kurulmuş mezheplerin sorgulama kapısını kapaması, büyük bir tarihsel ironidir.
"Siz Anlayamazsınız" Söyleminin Sosyolojik İşlevi
"Siz anlayamazsınız" söylemi, yalnızca entelektüel bir iddia değil; aynı zamanda güçlü bir sosyal kontrol mekanizmasıdır. Bu söylemin işlevleri şöyle sıralanabilir:
Birincisi, bilgiye erişimi sınırlandırır. Anlama yetkisini belirli kişilere teslim eden birey, artık o kişilerin otoritesini sorgulamakta güçlük çeker. Çünkü sorgulamanın kendisi, "yetersizliğinin" kanıtı olarak gösterilir.
İkincisi, alternatif yorumları bastırır. Diploma sahibi olmayan birinin getirdiği her eleştiri, içerikle değil kimlikle yanıtlanır: "Sen kim oluyorsun ki?" Bu, düşünceyi tartışmama, kişiyi itibarsızlaştırma taktikidir.
Üçüncüsü, ekonomik bir düzen inşa eder. Halkın kendi başına anlayamayacağına inandırılması, sürekli yeni tefsirlere, derslere, kurslara ve danışmanlıklara olan bağımlılığı pekiştirir. Bu, bilginin metalaşmasıdır.
Dördüncüsü, siyasi meşruiyet üretir. Dini yorumun tekeli, aynı zamanda siyasi ve toplumsal meşruiyetin de kaynağına dönüşür. Kimin "doğru Müslüman" olduğuna kim karar verir? Yorumun sahibi.
Aracısız İnanç ve İslam'ın Özü
Kur'an herhangi bir kurumun değil, tüm insanlığın hitabıdır. Nebimiz Muhammed dahil olmak üzere hiçbir insan, vahiy ile mümin arasına "zorunlu aracı" olarak konumlandırılmamıştır. Bu yüzden günümüzde yaşanan tekelleşme, İslam'ın özüne değil; onun üzerine biriken tarihsel ve kurumsal tortulara aittir. Kur'an'ı anlamak bir yetki meselesi değil, bir niyet ve çaba meselesidir. Bunun aksini savunmak, Kur'an'ın insanlığa yönelik evrensel hitabını fiilen inkâr etmek anlamına gelir.
Kur'an Kime Aittir?
Kur'an, ilahiyat fakültelerine ait değildir. Tefsirlere, fetvalara ya da mezhep hiyerarşilerine de ait değildir. Kur'an, onu okuyan, düşünen ve hayatına tatbik etmeye çalışan her bireye aittir. Dini bilgiyi bir sınıfın tekeline hapsetmek, tarihin hiçbir döneminde kalıcı bir meşruiyet kazanamamıştır ve kazanamaz. Bir bireyin kendi dilinde okuduğu bir metni anlayamaması için özel bir neden yoktur. Anlamayı zorlaştıran, metnin kendisi değil; metnin etrafına örülmüş otoriterleşme duvarlarıdır. Bu duvarları fark etmek, sorgulamak ve aşmaya çalışmak; yalnızca entelektüel bir hak değil, Kur'an'ın bizzat emrettiği ahlaki bir sorumluluktur. "Akletmez misiniz?" sorusu, yanıtı diploma gerektiren bir sınav sorusu değildir. Bu soru, her bireyin vicdanına yöneltilmiş varoluşsal bir çağrıdır. Ve bu çağrıyı susturmak, ne ilim adına ne de din adına meşrulaştırılabilir.