..E-posta: ifre:
zEdebiyat'a Üye Ol
Ska Sorulanlar
ifrenizi mi unuttunuz?..
Yaamn tanm yoktur. -Halikarnas Balks
iir
yk
roman
deneme
eletiri
inceleme
bilimsel
yazarlar
Anasayfa
Son Eklenenler
Forumlar
yelik
Yazar Katlm
Yazar Ktphaneleri



u Anda Ne Yazyorsunuz?
nternet ve Yazarlk
Yazarlk Kaynaklar
Yazma Sreci
lk Roman
Kitap Yaynlatmak
Yeni Bir Dnya Dlemek
Niin Yazyorum?
Yazarlar Hakknda Her ey
Ben Bir Yazarm!
u An Ne Okuyorsunuz?
Tm balklar  


 


 

 




Arama Motoru

zEdebiyat > nceleme > Tezler > Olgu




21 Austos 2009
Edebiyatmzda ehzade Mustafa in Yazlm Mersiyeler  
EHZADE MUSTAFA MERSYELERNDE EKL; YAS, DNYA VE AHRET KAVRAMLARI

Olgu


Mersiye, Klasik Trk Edebiyat'nda len kiinin ardndan yazlan iirlerdir. ehzade Mustafa'nn sanatlar tarafndan ok sevilen biri olmas, ona yazlan mersiyelerin saysnn ok olmasnda etkili olmutur.ehzde Mustafa iin yazlan bu iirleri ekil ve ierik bakmndan inceleyerek, ksa bir deerlendirme yapmaya altk.


:DCBJB:

MERSYENN TANIMI VE TARH GELM

Mersiye, Arapa kkenli bir szck olup "resa" kknden gelmektedir. oulu "mers" biiminde yaplr. Bu szcn szlk karl olarak "birinin lm zerine duyulan teessr anlatmak iin yazlan manzume, at", "lm bir adamn evsaf- cemilesini ta'ddla vefatndan dolay teessfi mutazammn olarak tanzim olunan nazm veya bu bbda rd olunan nutuk, sagu" gibi benzer ifadelere rastlyoruz. Bu tanmlardan hareketle, bir terim olarak mersiye u ekilde aklanabilir: "len birinin ardndan duyulan znty dile getirmek, o kiinin iyi taraflarn anlatmak ve lene kar airin ilgisini ifade etmek zere yazlan lirik iirlere verilen addr."
Mersiyeler sadece konu bakmndan dnldkleri zaman, herkesin bana gelecek olan lm olgusunun insan zerinde uyandrd duygular aktarrlar. Ancak bu duygu, gereklememi bir lmn yaratt korkunun, endienin deil; lm olaynn gerekleme- sinden sonra duyulan zntnn duygusudur. lm, dnya edebiyatnn her dneminde iir bata olmak zere yk, roman, tiyatro, deneme gibi dier trlere de konu olmutur. lme kar yaklamlarn ayr olduu bu eserlerde ortak olan tek yan, lm gereinin kabullenilmesidir.
Edebiyatmzda lm konulu iirlerin eitli ekil hususiyetlerine bal kalnarak ifade edildii ilk tr, sagulardr. Sagu, slamiyet'ten nceki Trk edebiyatnda, len kiinin ardndan yaplan yu adl trenlerde sylenen iirlerdir. Bu iirlerde, len kiinin hayattayken yapt iler ve karakteri yceltilirdi. Edebiyatmzn szl dnemlerine ait olan bu rnlere ilk kez 11. yzylda kaleme alnm olan ve Trk dilinin zenginliini, gcn, nemini ortaya koyan Kagarl Mahmud'a ait "Dvn Lgati't-Trk adl eserimizde rastlyoruz." Szl dneme ait olan bu rnlerimiz drtlklerden oluur ve hecenin 7'li veya 8'li kalbyla sylenirdi. Trk edebiyatna ait sagu rneklerinden en tannm, "Alp Er Tunga" sagusudur.
slamiyet'in kabul edilmesinden sonra edebiyatmz farkl kollardan gelimeye balamtr. lm konusunu ileyen iirler halk iirinde "at", divan iirinde "mersiye" adn almtr. Atlar, koma nazm eklinin lm konusunu ileyen trne verilen addr. Mersiye ise Arap edebiyatndan Fars edebiyatna intikal etmi, oradan da edebiyatmza gemitir. Mersiyenin bir tr olarak edebiyatmza girii XIV. yzyln sonu, XV. yzyln badr. Elimizdeki bilgilere gre, Anadolu'da trn ilk rnei, Ahmed'nin Germiyan beylerinden Sleyman ah iin yazd mersiyedir. Bu yzylda eyh, Kemal mm ve Necat ikier mersiye; Ayn ise mersiye yazmtr. Ahmet Paa, Cem Sultan, Firdevs, Mesh, Kvam ve Cafer elebi de XV. yzylda mersiye yazan dier airledir.
Mersiye, XVI. yzylda hem nicelik hem de nitelik bakmndan en byk dnemini yaamtr. Bu yzylda Osmanl Devleti, byk bir imparatorluk haline gelmitir. Devletin hemen hemen her alannda grlen deiim ve geliim, kltr ve edebiyat alanlarn da etkilemitir. air saysnn artyla doru orantl olarak, mersiye says da artmtr. Edebiyatmzda XVI. yzylda yazlan mersiyelerin says 68'dir. Bu devirde vefat eden kiilerin, hatr saylr kiiler olmas da mersiye saysnn okluunun nedenlerinden biridir. Bu yzyl mersiyeleri, biim ve ierik olarak bir nceki yzyln devam niteliindedirler. Kanuni Sultan Sleyman'n olu ehzade Mustafa iin yazlan 16 mersiye, edebiyatmzda bir kiiye yazlan en ok mersiye saysn ifade eder.
XVI. yzyln mersiye yazan airleri, Baki, Talcal Yahya, Revani, Lmi'i, Trb, Kemal Paa-zde, Hayret, Mahrem, Usl, Ak, Ar, Yetim, Nazm, Hayl, Kara Fazl, Rahm, evk, Kdir, Selm, Sam Fnn, Mahrem, Nisy, Mu'n, Mustafa, Fevr, Ubeyd, Ulv, Hud, Cinn, Mn, Nev', Al, Rh ve Zihn'dir.
XVII. yzylda mersiyelerin saysnda nemli bir azalma olmamakla birlikte, padiahlara ve ehzadelere yazlan mersiyelerden ok, airlerin yaknlarna ve aile yelerine yazd iirlere rastlanlmaktadr. Bu yzyln mersiye airleri, Baht, Halet, Ndir, Nergs, Aty, Aty Nevl-zde, Riyz, Nak, Nil, Net, Fevz, Kelm, Feyz, Fash, Rm, Fzl ve Birr'dir. Bu airlerin yazd mersiyelerin toplam 26'dr.
XVIII. yzylda devlette grlen gerileme ve dle birlikte mersiyelerin saysnda da byk bir azalma meydana gelmitir. Bu yzylda Hm ve Kn iki, eyh Galip de bir mersiye yazmtr.
XIX. yzylda edebiyatmza ait drt mersiyeyi yazan airler; Leyl Hanm, eref Hanm, Yeniehirli Avn ve Senih'tir. Bu mersiyeler kitaplardaki yerini "edebiyatmzn son mersiyeleri" olarak almtr.
Mersiyeler gelenein etkisiyle kaleme alnm eserlerdir.XVI. ve XVII. yzyllarda gelenein etkisiyle kaleme alnan mersiyeler, sonraki yllarda sayca azalm, hacimce de klmtr. Tanzimat dnemindeyse lme kar bak ve onu yorumlama abas ortaya kar. Mersiyelerde sadece len kiiyle ilgili olaylar veya duygular aktarlrken, Tanzimat iirinde lm konusu genel anlamda incelenmitir. Abdlhak Hamit Tarhan'n "Makber", Recaizade Mahmut Ekrem'in "Yakack'ta Akamdan Sonra Bir Mezarlk Alemi" iirleri bu durumun en gzel rnekleridir. Her iki iirde de yaknlarn kaybedilmesinden duyulan znt, daha sonra lm irdeleme, lmn metafizik boyutunu inceleme noktasna dayanr. Mersiyelerde lm kabullenme tarzndaki grnt, Bat etkisindeki iirimizde daha ok bir isyan haline brnmtr. Ancak lm gereinin ifadelere yansmas bakmndan her iki dnemde benzer zelliklere rastlanr. XVI. yzylda Talcal Yahya'nn ehzade Mustafa iin yazm olduu mehur mersiyenin ilk msras, "Meded meded bu cihnun ykld bir yan" ile Abdlhak Hamit Tarhan'n Makber iirinin balang msras olan "Eyvah! Ne yer ne yr kald" dizesinin ilk szckleri birer nlemdir. Her iki air de dnyalarnda nemli bir eksiklik olduunu, "cihan" ve "yer" szckleriyle dile getirmilerdir. lm konusu modern edebiyatta da benzer kalplarla olumu, hatta baz airlerimizin temel k noktasn oluturmutur.
Edebiyatmzdaki mersiyeler ekil bakmndan incelendiinde, karmza en ok kan trler, terkib-i bend kaside ve terci'-i benddir. Birok mersiye bu nazm ekilleriyle yazlmasna ramen, mersiyelerde murabba, mseddes, gazel, kt'a, muaer, muhammes, tahmis ve mesnevi nazm ekilleri de kullanlmtr.
Edebiyatmzda mersiye trnde en ok kullanlan aruz kalb, "F'iltn F'iltn F'iltn filn" kalbdr. Daha ok kullanlna gre mersiyelerde karlatmz on bir kalp unlardr:
F'iltn F'iltn F'iltn F'iln
Mef'l F'ilt Mef'l F'iln
Fe'iltn Fe'iltn Feiltn Feiln
Mef'iln Feiltn Mef'iln Feiln
Mef'ln Mef'ln Mef'ln Mef'ln
Fe'iltn Mef'iln Feiln
Fe'iltn Fe'iltn Feiln
F'iltn F'iltn F'iln
Mef'ln Mef'ln Fe'ln
Mef'l Mef'ln Mef'l Mef'ln
Mstef'iln Mstef'iln Mstef'iln Mstef'iln

Bu kalplarn sralanna baktmz zaman klsik iirin en ok tercih edilen aruz kalb olan "F'iltn F'iltn F'iltn F'iln" kalbnn mersiyelerde de ilk srada karmza ktn grrz.
ekil kavramna ok fazla nem veren divan airlerinin bu zellii, mersiyelerde de karmza kar. zellikle sylemek istedikleri eyleri daha iyi vurgulamak isteyen airler, mersiyelerde tekrarlara ska bavurmulardr. Bu tekrarlar sadece anlam pekitirmekle kalmam, ayn zamanda iirde ahengi de salamtr. Duyulan znty belirten "h, meded, vh, vb." nlemler iirleri daha estetik bir grnt iine sokmutur. Uyak ve redife verilen nem, bavurulan aliterasyonlar iirlerin ekil bakmndan en nemli zelliklerindedir. Mersiyelerde dier divan iirlerinde olduu gibi tam ve zengin uyaa daha fazla rastlanr. Rediflerde ise kelime halinde redif daha ok tercih edilmi, bu da anlatma ayr bir gzellik katmtr.
Edebiyatmzdaki mersiyeler ierik bakmndan incelendiinde dnyann geicilii, felee sitem, yas, vg, olayn tasviri, dua ve temenni blmlerini grrz. Mersiyeler genellikle dnyann faniliini belirten ifadelerle balar; ancak mersiye yazlan kii ldrlmse iirin banda bu olaya isyan da grlebilir. Dnyann geiciliinden sonra, kahramann vgs ve onun lmnden duyulan znt dile getirilir. Mersiyelerde yas duygusu, genellikle bu blmde karmza kar. len kiiye kymasndan dolay felee sitem edilir. Felek kavram, divan iirinde airin Allah'a sitem etmemek iin kulland bir motiftir. slmiyet ncesi edebiyatmzda da bu motife rastlyoruz. Saka Trklerinin hkmdar Alp Er Tunga iin sylenen sagu, u ifadelerle balar:
"Alp Er Tunga ldi m
Issz ajun kald mu
dlek in ald mu
Emdi yrek yrtlur"

Burada da grdmz gibi Alp Er Tunga'nn lm, felein intikam almas eklinde yorumlanmtr.
Mersiyelerin son blmnde genellikle len kii iin dua edilir. Dua blmnde en ok rastlanan konu ise len kiinin meknnn cennet olmas dileidir.
Mersiyelerde karlalan felek kavram, ayn anlam karlayan "arh, feza, sipihr, devr, dolab" szckleriyle de ifade edilmitir. Felek dnyay da iine alan bir kavram olduu iin "lem, cihan, dr, dnya, mlk" szckleriyle anlam ilikisi iinde kullanlmtr. air, kaybettii yaknnn sebebi olarak felei grd iin; mersiyelerde felek iin kullanlan nitelemeler genellikle olumsuzdur. "Vefasz, dnek, alak, zalim" sfatlar, bunlardan sadece birkadr.
Edebiyatmzda mersiye yazlan kiiler; padiahlar, ehzadeler, vezirler, devletin ileri gelenleri, eyhler, aile bireyleri, arkadalar olarak sralanabilir. Bunlar iinde ilk iki sray ehzadelere ve padiahlara yazlan mersiyeler tutar. Mersiyeler balangta sadece insanlarn lm zerine yazlrken, kelimenin arm zamanla genilemi ve insan d varlklara da yazlmtr. Bunlar arasnda elden kan ehirlere ve ok sevilen atlara yazlan iirler dikkat ekicidir.Ancak bu konu bal bana bir aratrma konusu olabilecei iin burada ayrntya girmek, esas konumuzdan ayrlmaya neden olabilir.

EHZADE MUSTAFA N MERSYE YAZAN ARLER

ehzade Mustafa, edebiyatmzda adna en fazla mersiye yazlan kiidir. Bu durum, onun, evresinde ne kadar ok sevilen biri olduunun gstergesidir. Birok airi mersiye yazmaya tevik eden lm, Kanuni Sultan Sleyman'n, olu ehzade Mustafa'y Konya Erelisi yaknlarnda ldrtmesiyle gereklemitir. Kaynaklarda bu lmn en nemli sebebi olarak Kanuni'nin ikinci ei Hrem Sultan gsterilir. Hrem Sultan, vey olu Mustafa'nn evresinde ok sevilen ve deer gren biri olmasndan rahatszlk duymu ve tahta onun gemesini engellemek iin Kanuni'ye, Mustafa'nn kendisini tahttan indirmek iin plnlar yaptn syler. Bunun zerine Kanuni, Mustafa'y ldrtr. ehzade Mustafa'nn boularak ldrlmesi, sevenlerini yasa boar.Olayn ayrnts kaynaklarda u ekilde geer:
ehzade Mustafa, Kanuni'nin ilk ei Mahidevran Sultan'dan doan oludur.(Manisa, 1515) Babasnn tahta kmas zerine be yandayken stanbul'a gelir.Hrrem Sultan'n padiahn haremine girmesinden ve Bayezid ile Selim'i dourmasndan sonra, iki sultan arasndaki rekabet, Hafsa Sultan'n lmyle Hrem Sultan'dan yana gelimeye balar. ehzade Mustafa, annesiyle birlikte Saruhan sancakbeyliine gnderilir. Bir sre sonra bakente daha uzak bir merkez olan Amasya sancakbeyliine gnderilen ehzadenin, Rstem Paa'nn sadrazam olmasyla birlikte sarayla ilikisi neredeyse tamamen kesilir. Mustafa, byk ocuk olduu iin kanunen tahtn varisidir. Ancak Hrem Sultan tahta z olu Bayezid'i geirmek istemektedir. Amacna ulamak iin damad Rstem Paa ve kz Mihrimah Sultan ile ibirlii yapar ve Kanuni'ye yalan syler. Bu yalana inanan Kanuni, Mustafa'nn kendini tahttan indirip, yerine kendisinin geeceine iyice kanaat getirir. Ciddi bir tehlikede olduunu dnen Kanuni, Nahcivan seferi iin Konya Ovas'na gelir.ehzade Mustafa da Amasya'dan gelmi ve padiahn otann biraz ilerisine otan kurdurmutur. ehzade ordugha davet edilir. Babasnn huzuruna vardnda onu hrmetle selamlar. Ancak Kanuni'nin askerlerine verdii bir iaretle, boularak ldrtlr.
ehzade Mustafa'nn lm zerine mersiye yazan air says on drttr.Bu airler ierisinde en tannm mersiyeyi yazan Talcal Yahya n plna kar. ehzade iin mersiye yazan airler; Fnn, Rahm, Edirneli Nazm, Mun, Mustafa, Mdm, Sm, Kara Fazl, Nisy, eyh Ahmed Efendi(Hayal), Selm, Kdir'dir. Elimizde bulunan mersiyelerden birinin ise airi belli deildir.


TALICALI YAHYA BEY

Talca'da domutur. Doum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Arnavutluk'un Dukakin ailesindendir. Devirmedir. lim ve sanata kar ar bir ilgi duymutur. Yenieri Oca'na girdikten sonra Kanuni ile birlikte seferlere katlmtr. 6 Kasm 1533 gn Kanuni'nin, olu Mustafa'y bodurtmas zerine yazd mersiyesi ok nldr. Divan iirinin genel kalplar ierisinde, anlalr bir dil kullandn syleyebiliriz. Talcal Yahya Bey, edebiyatmzn hamse sahibi airlerinden biridir.



Eserleri:

- Divan: Divanndaki iirlerde akc slubu ve anlalr dili dikkat eker. Divanda Edirne ve stanbul iin yazlm iki ehrengiz bulunmaktadr.
- ah u Geda
- Gencine-i Raz
- Yusuf u Zleyha
- Kitb- Usl
- Glen-i Envr

RAHM
Bursa'da domutur. Asl ad Pr Mehmed'dir. Kk medreselerde mderrislik yaptktan sonra, Yeniehir'de ayn grevi yerine getirirken vefat etmitir. Kk yata skender elebi araclyla, Sultan Mustafa'nn snnet dnnde sunduu bir kasideyle dikkat ekmitir. Kendisini koruyan devlet adamlarnn lmnden sonra, fazla yol alamamtr. Aslnda kuvvetli bir air olmasna ramen, gereken deeri grmemitir.

Eserleri:
     
     - Gl-i Sadberg: Seme iirlerinin bulunduu eserdir.
- h u Ged: Baarl bir eser olmasna ramen, Talcal Yahya'nn eseriyle ayn dneme geldii iinarka plnda kalmtr.


FAZL

Kara Fazl olarak da bilinir. Asl ad Mehmed'dir. stanbul'da domutur. Babas saralkla geimini salamtr. Balangta tarikata ynelen Fazl, Halveti eyhi Zarf Efendi'ye balanmtr. Bir sre sonra iire duyduu sevgi nedeniyle, dnemin iir okulu kabul edilen Zt'nin dkkanna devam etmitir. Kanuni'nin olu Sleyman iin yaplan snnet treninde sunduu kaside ile dikkat ekmitir. Bunun zerine Manisa'ya divan ktibi olarak atanmtr. Bir dnem ehzade Mustafa'nn hizmetinde almtr. Ktahya'da vefat etmi ve ayn ile gmlmtr. Mesnevi airi olarak tannmtr. 16. yzyl tezkireleri ondan vg ile bahsetmiledir.

Eserleri:
     - Divan
- Hm ve Hmyun
- Lehet'l- Esrr
- Nahlistan: Sadi'nin Glistan eserine benzer. Manzum-mensur kark bir eserdir.
- Gl Blbl: En nemli eseridir. Bu hikyeye tasavvufi bir boyut kazandrmtr. ehzade Mustafa'ya sunulan bu eser zerinde Nezahat ztekin almtr. Eser Almanca'ya evrilmitir.


EDRNEL NAZM
Asl ad Mehmed'dir. Kaynaklar, bir yenierinin olu olduunu sylerler. Kendi de orduda yer alm ve birok savaa katlmtr. lm tarihi tam olarak belli deildir; ancak 1555 ylndan nce lmedii kesindir.
Nazm, edebiyatmzda nemli bir yere sahip olan, nazire iirlerini bir araya getirmitir. Mecma'n-Nezir adl bu eser sayesinde, yeni airler ve iirler karmza kmtr. Trk-i Basit akmnn temsilcilerinden biridir.Bu tarzda yazd 232 iir, Fuad Kprl tarafndan yayna hazrlanmtr.



MUN

Edirneli air medrese eitimini tamamladktan sonra divan ktibi olmutur. Sokullu Mehmed Paa'ya tezkireci tayin edilmitir. Ardndan Reis'l-Kttb grevine getirilmitir. III. Murad devrinin ortalarna doru lmtr. Kaynaklarda ehzade Mustafa ile ba olduuna dair bir bilgiye rastlanmamtr.


DER ARLER

ehzade Mustafa iin mersiye yazan dier airlerin hayatlar hakkndaki bilgiler ok snrldr. Hatta bazlarnn kim olduu belli deildir.
Mustafa mahlasyla yazlan iirden hareketle ismi Mustafa olan bir airin varlndan sz edilebilir. Ancak burada ad geen Mustafa, ehzadenin ad olabilir. iirin onun azndan yazlma ihtimali de vardr.
Kaynaklarda nadiren ad geen Fnn'nin Kastamonulu olduu bilinmektedir. II. Selim dneminde yaam bir airdir.
air Sami'nin hayatyla ilgili olarak kaynaklarda herhangi bir bilgiye rastlanmamtr. Kdir ve Selm ile bilgi elimizde yoktur.
eyh Ahmed Efendi, Hayl mahlasn kullanmtr. Gleni tarikatnn kurucusu olan eyh brahim-i Gleni'nin oludur. 1570 ylnda lmtr. Mersiyeyi ehzadenin azndan yazmtr.
Nisy'nin kimlii konusunda da kesin bilgiler yoktur. Nisy, ehzade Mustafa iin mersiye yazan tek kadn airdir ve iki mersiye yazmtr. iirlerden anlald kadaryla, airenin ehzadenin annesinin yannda veya bizzat ehzadenin yaknnda olduu belirtebilir.
airini bilmediimiz mersiye de ehzadenin azndan yazlan iirlerden biridir. Divan iirinde baz airler, mersiyeleri len kiinin azndan yazmlardr.

     
EHZADE MUSTAFA MERSYELERNDE EKL
     ehzade Mustafa iin yazlan iirlerde eitli nazm ekilleri kullanlmtr. Mersiyelerin oluumu u ekildedir:

1- Talcal Yahya Bey'in mersiyesi terkib-i bend nazm ekliyle oluturulmutur ve yedi benttir. Aruzun " Mefiln feiltn mefiln feiln" kalbyla yazlmtr. iirde genellikle tam ve zengin uyak kullanlmtr. Redifler ve aliterasyonlar, iirin lirizmini arttran unsurlardr.

2- Fnuni'nin mersiyesi aruzun " F'iltn F'iltn F'iltn F'iln" kalbyla yazlmtr. Terkib-i bend nazm ekliyle kaleme alnan bu iirde okunamayan bir blm de vardr. Bu iirin vasta beyitlerinde genellikle soru cmleleri kullanlmtr. Be blmden oluur.


3- Rahmi'nin mersiyesi de terkib-i bend nazm ekliyle yazlmtr. iirde aruzun "Mef'l F'ilt Mef'l F'iln" kalb kullanlmtr. Be blmden oluur.


4- Terkib-i bend nazm ekliyle yazlan ehzade Mustafa mersiyelerinden biri de Nazm'ye aittir. Nazm bu iiri, aruzun " F'iltn F'iltn F'iltn F'iln" kalbyla yazmtr. Be blmden oluur.


5- Mun'nin mersiyesi, ehzade Mustafa mersiyeleri iinde en uzun olandr. Bu iir terkib-i bend nazm ekliyle yazlmtr. Yedi bentten oluan iirin her bendi yirmi iki msradr. Aruzun " Mef'iln Feiltn Mef'iln Feiln" kalb kullanlmtr.

6- Mustafa adl bir airin olabileceini dndmz mersiyede, muaer nazm ekli kullanlmtr. Mersiye, aruzun "F'iltn F'iltn F'iltn F'iln" kalbyla yazlmtr. Alt blmden oluur.

7- Mdami'nin mersiyesi terci-i bend nazm ekliyle yazlmtr. iirde aruzun "F'iltn F'iltn F'iltn F'iln" kalb kullanlmtr. Yedi blmden oluur.

8- Smi'nin mersiyesi aruzun " Fe'iltn Fe'iltn Feiltn Feiln" kalbyla ve muaer nazm biimiyle kaleme alnmtr. Yedi blmden oluur.

9- Nisayi'nin ilk mersiyesi murabba- mtekerrir nazm ekliyle ve aruzun "F'iltn F'iltn F'iltn F'iln" kalbyla yazlmtr. On blmden oluur.

10- Nisayi'nin ikinci mersiyesi de murabba- mtekerrir nazm ekliyle ve aruzun "F'iltn F'iltn F'iltn F'iln" kalbyla yazlmtr. On blmden oluur.

11- airi belli olmayan mersiye, murabba- mtekerrir nazm ekliyle ve aruzun "F'iltn F'iltn F'iltn F'iln" kalbyla yazlmtr. Yirmi blmden oluur.

12- Hayli'nin mersiyesi, ehzadenin azndan yazlmtr. Murabba- mtekerrir nazm ekliyle kaleme alnan bu eserde, aruzun "F'iltn F'iltn F'iltn F'iln" kullanlmtr. On bir blmdr.

13- Fazl'nin mersiyesi de murabba- mtekerir ile ve aruzun "Mef'ln Mef'ln Mef'ln Mef'ln" kalbyla yazlmtr. On bir blmden oluur.

14- Selm'nin mersiyesi de murabba- mtekerir ile ve aruzun "F'iltn F'iltn F'iltn F'iln" kalbyla yazlmtr. Yedi blmden oluur.

15- Kdir'nin msemmen tarznda balayan iiri, nc blmden itibaren murabbaya dner. Her iki blmde de aruzun "F'iltn F'iltn F'iltn F'iln" kalb kullanlmtr. Yedi blmden oluur.


EHZADE MUSTAFA MERSYELERNDE YAS

ehzade Mustafa mersiyeleri de dier mersiyeler gibi yas kavramnn karmza kt iirlerdir. Bu mersiyeler, insan iin lm gereini en etkili biimde ifade eden iirlerdir. Birok mersiyenin daha ilk msrasnda karlatmz ifadeler, ehzadenin lmnden duyulan zntnn bykln gsterir.
Yahya Bey'in mersiyesi u beyitlerle balar:
"Meded meded bu cihnun ykld bir yan
Ecel Cellileri ald Mustafa Hn"

Grld gibi, air daha ilk msradan "meded" szcyle adeta iindeki znty haykryor.Szcn tekrar edilmesi ise bu duygunun daha rahat verilmesini salyor.iirin ilerleyen ksmlarnda bu zntnn giderek bydn gryoruz:
"Yalancnn kur bhtan buz- pinhn
Aktd yamz yakd nr- hicrn"

( Yalancnn kuru iftiras, gzmzden ya aktt ve ayrlk ateini tututurdu.) ehzadenin lm nedeninden dolay, znt ieren ifadelerin, genellikle nefret ieren ifadelerle birlikte kullanldn gryoruz.)
Baz msralarda adeta airin aladn duyarz:

"N'olayd grmeye idi bu maceray gzm
Yazuklar ana rev grmedi bu ry gzm"

Yas, bazen sitemle karr:

"Yanuna kalursa kalsun ana itdgn cefa
Ey felek kan ol ala gzli Mustafa" (Fnn)

("Ey felek! Etdiin cefa yanna kalrsa kalsn, ala gzl Mustafa nerede?")

zntnn sebeplerinden biri de lm eklidir. Baz msralar bu lmn hii hiine olduunu derinden ifade etmilerdir.
"kbet vlid rzs zre kurban itdi cn
Vlidine vk'a ol cn ile kurban idi" (Nazm)

("Sonunda babasnn istei zerine cann kurban etti, o zaten babasna cann kurban etmeye hazrd." Sanki beyit bitmemi de "Buna hi gerek yoktu." denecekmi gibi bir anlam seziliyor.)

znt ylesine byktr ki kyamete kadar srecektir:

"Virdi mecm'- kulba m-hasl ol hadise
Bir keder kim t kymet ol degl hergiz gider" (Nazm)

("Ksaca bu olay btn kalplere kyamete dek giderilmesi mmkn olmayan bir znt verdi.")

Kalpteki znt olduu yerde kalmaz, kabna samaz, kar ve da ta inletir:

"Anun in aglayp ye's eyledi mecm'- nas
Tag u tadan kopd anunn fignlar ser-be-ser" (Nazm)

("Bu olay yznden btn insanlar yas tuttu, onun iin da ve tatan birlikte figanlar koptu." Ac o kadar byktr ki tabiat adeta bu acya ortak olmaktadr.)

Tabiat durumun farkndadr. nsanlar yalnz brakmaz ve onlarn acsna ortak olur:
"Ra'd anunn nle idp eyledi bd h- serd
Ebr anunn girye idp yan itdi matar" (Nazm)

("Bu yzden imek feryat etti, rzgr hoyrata ah etti; bulut onun iin alayp yan sel etti.")

nsan zntye boan sadece lm deil, ayn zamanda lmn yadr. airler, ehzadenin genliine de yanmaktadr:

"Teb-i firak ile h nedmetiyle o h
Hayflar ana ki old yigitliginde tebh (Mun)

("O genci yiitliinde rten aha yazklar olsun! Pimanlk duyup ah ekerek ayrlk ateini duysa yeridir.")

Hayvanlar ve bitkiler de bu lme kaytsz kalmayacaktr:

"Grp bu mtemi blbl hezr zr itdi
Soynd gl kamu varn trmr etti (Mun)

("Blbl bu yas grnce binlerce kez inledi, gl soyunup btn varn datt")

Bazen yas tek bir bedenin yas olmaktan kar ve ayr ayr tm organlar yas tutar. airler yas tutmak iin adeta kendilerini zorlarlar.

"Hayflar old yirden gge o sultana
Gzm sen agla gnl sen de bala efgana" (Mun)

("Yerden ge ykselen o sultana yazk! Gzm sen ala, gnlm sen feryat et.")

Daha birok msrada, derin bir znt sezilir:

"Yad idp bu matemi kafir mselman alasun
Vah tayr ins cinn hr glman aglasun
Ta bassun bagrna kn bahr u umman aglasun
Kullar bir yere cem olup firavan aglasun
Alem ire kimi peyda kimi pinhan aglasun
Her ne kim mevcuddur alemde yeksan aglasun" (Mdami)

"Yas tutub geyse karalar yiridr ubu cihan" (Sm)

Baz msralarda da Kanuni'ye sitem vardr:

"Yapragn dksn aalar bu cihan old hazan
Ata oglna kyar old aceb old zaman
.........................................................................
Sen Muhibbi olasun sende mahabbet bu mudur
Mustafa gibi ciger-kene efkat bu mudur" (Sm)

ehzade Mustafa'ya mersiye yazan airler iinde yas kavramnn tamamen nefrete dnt air, Nisy'dir. Kadn airlerimizden olan Nisy'nin syleyiindeki farkllk hemen hissedilir. stelik iki mersiye yazmas da onun iin ehzadenin nemli biri olduunu gstermektedir. Murabbann tekrar blmleri bir yalvarma rneidir. Her drtln sonu,
"Ey eh-i b- efka nitdi sana Sultan Mustafa"
eklindedir.

"Yakd alem bagrun derd ile ann frkat
Yandlar dutudular matem dutunup key kat
Yok md ey h- lem sende ata efkat
Ey eh-i b- efka nitdi sana Sultan Mustafa

Bu Nisy derdmend feryad idp kan alad
Derd-i hasretden anun cismindeki cn aglad
Yidi kat gkde melekler yerde insan alad
Ey eh-i b- efka nitdi sana Sultan Mustafa"

Nisayi dier mersiyesinde ise yaad acy kalbine gmdn anlatmak iin Hazret-i Eyp'n sabryla kendi sabrn karlatrmtr.

     "Sabr- Eyyb ile katland firaka ol hatun
      Bu fena dr iinde ekdi tamu mihnetin
An Yakup yanduran grsn zebani heybetin
Merhametsz h- lem nitdi Sultan Mustafa"



ehzade Mustafa mersiyelerinde yas kavram insan aan bir izgide karmza kyor. Hemen hemen her airin tabiat unsurlarn kullanarak bu yasa dalar talar, rmaklar, iekleri, kular ortak ettiini gryoruz. zellikle ehzadenin genlii sk sk dile getirilmi ve her dile getiriliinde Kanuni'ye sitem edilmitir.


EHZADE MUSTAFA MERSYELERNDE DNYA VE AHRET

     ehzade Mustafa iin yazlan mersiyelerde, ehzadenin vld ksmlar dikkate deerdir. lmnden nce bu dnyada brakt izlenim ok olumludur. Sevenleri onu yceltmiler ve gnllerinin sultan yapmlardr.
Nazmi'nin aadaki msralar, ehzadenin halkla ve esnafla olan balarn aklamaya yetmektedir.

"Kan ol ehriyr- kmkr u krman
Kan ol esnaf- eltaf ile olan dilsitan"

ehzade bilim ve sanata nem vermitir. Adaletiyle de birok kiinin beenisini toplamtr.

"Ziyade kmil idi lim idi mil idi
Soyund gl kamu varn trmr etdi"

Zaman zaman ehzadenin fiziki gzellii, karakteri ve gc de vlmtr.

"Kaddi a'la hsni zba bir gzel mahbb idi
Can gibi mergub idi canan gibi matlub idi
Gn gibi mahbub idi hem goncave mahcub idi
Pehlevan- alem olanlar ana maglub idi" (Mdami)

yilik yapmay seven biri olduu iin halk ona daima yakn olmutur.

"An bu halk- cihan severdi dil can ile
Kamusn kul klm idi lutf ile ihsan ile" (Nisayi)

ehzade Mustafa mersiyelerinde felek kavram ok sk kullanlmtr. Felek, lmn sebebi olarak grld iin, yerden yere vurulmutur. Mersiyelerle ilgili vermi olduumuz genel bilgiler ksmnda felekle ilgili sylenenler, ehzade iin yazlan mersiyeler iin de geerlidir. Ahiretle ilgili kullanlan szckler de olumlu niteliktedir. nk divan iirinde ahiret, bu dnyadan sonraki ebedi hayat olarak tanmlanr.
Yahya'da geen "ry- fena, azm-i beka hayat- bki" , Nazmi'nin mersiyesinde geen "ravza-i cennet, cennet-i Firdevs" tamlamalar, ahiret kavramnn bu mersiyelerdeki genel grntsn yanstmaktadr. Ahiretle ilgili terimler, en ok iirlerin dua blmnde karmza kar ve bunlarn tamamnda, ehzadenin meknnn cennet olmas dilei vardr.
Muini'nin u msralar, ahiret inancnn kuvvetini gsterir:

"Firak ile cigerler pr old yara dirig
Ne yirden o sefer itdiyse o diyara dirig"

ehzade Mustafa'nn lmnden dolay airler en ok felee ynelmilerdir. Bu iirlerde felein kt sfatlarla nitelenmesi, lmn asl sorumlusu olarak grlen Hrrem Sultan iin de geerlidir. Felein ele alnn btn rneklerle gstermek ok uzun zaman alaca iin baz seme rneklerle durumu aklamak zorundayz. Felee her iirde sitem vardr.

TALICALI YAHYA

"Geerler idi geende o merd-i meydan
Felek o canibe dndrd ah- devran"

(Dedikodu ettiklerinde meydanlarn merdinin aleyhinde bulunurlard, felek zamann padiahn o tarafa dndrd.)

FNUN

"Ey felek yani cihanda sen de bir san eyledn
Ka'betu'llah- erifi sanki viran eyledn

(Ey felek sen bu dnyada yle bir ey yaptn ki adeta yce Ka'be'yi viran ettin.)

"Yanna kalursa kalsun ana itdign cefa
Ey felek kan ol ala gzli Sultan Mustafa"

(Ey felek, ona ettiin cefa yanna kalrsa kalsn; ama o ala gzl Sultan Mustafa nerede?)



NAZM

"Her cihat zt- ferhunde-sfat gibi hb
Bir gzel h iken ana kyd arh- b-aman"

(Her davran karakteri kadar gzeldi, byle gzel bir ah iken amansz felek ona kyd.)
MUSTAFA

airin aada geen beyitte kulland benzetme, felein, mrmze baskn olduunu ok gzel ifade etmitir.

"Gzyandan yer yzi lale-gn olmu durur
Bir degirmendr felek mr ana un olmu durur"

Ayn mersiyede felei alaklkla sulayan air, bu dnyay da oyundan ibaret grmektedir.

"Gafil olman dostlar gerdn dn olmu durur
Virdgin dnya alur san kim oyun olmu durur

SAM

"Ol mehn evkne eflake atardum klehm
imdi grnmez olupdur kan ey arh mehm"

AR BELL DEL

      "Geri takdir eylemi evvelde Sbhanm menm
      Yoh yire dke felek kara yire kanum menm

("Geri Allah kaderini yle yazm ama, felek benim kanm topraa bo yere dkt.")

SELM

airin mersiyesinde felein vefaszl dile getirilmitir.

"Ey felek feryad elnden pr-cefasn pr-cefa
Kimse mesrr olmad senden srp zevk u safa
Ne musbetdr yine bu itdign ey b-vefa
Kan ol ehzadeler ehbaz Sultan Mustafa"




KDR

"Revnak gitdi cihanun doldu cevr ile cefa
kil olan ummasn bu arh- b-dndan vefa"


Mersiyelerin geneline baktmzda felek iin olumsuz nitelemeler yapldn; ancak kader inancnn olumlu biimde karlandn gryoruz.

YAPILAN ALIMALAR

- AVUOLU, Mehmet, " ehzade Mustafa Mersiyeleri", stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Enstits Dergisi, Tayyib Gkbilgin Hatra Says, stanbul, 1982

- GLDA, Ayhan, Bilinmeyen ehzade Mustafa Mersiyeleri, Kubbealt Akademi Mecmuas, yl 18, S.3, Temmuz 1989, s. 37

- SEN, Mustafa, ehzade Mustafa in Yazlm Yeni Mersiye, Trk Kltr Aratrmalar, Yl 22/1-2, Ankara, 1984, s.104


BBLYOGRAFYA

- AVUOLU, Mehmet, " ehzade Mustafa Mersiyeleri", stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Enstits Dergisi, Tayyib Gkbilgin Hatra Says, stanbul, 1982

- GLDA, Ayhan, Bilinmeyen ehzade Mustafa Mersiyeleri, Kubbealt Akademi Mecmuas, yl 18, S.3, Temmuz 1989, s. 37

- SEN, Mustafa, ehzade Mustafa in Yazlm Yeni Mersiye, Trk Kltr Aratrmalar, Yl 22/1-2, Ankara, 1984, s.104

- SEN, Mustafa; Acy Bal Eylemek, Aka Yaynlar, Ankara, 1993

- DEVELLOLU, Ferit; Osmanlca-Trke Ansiklopedik Lgat, Aydn Kitabevi Yaynlar, Ankara, 1996 (13. Bask)

- Byk Trk Klsikleri, C. 4, tken-St Yaynlar, stanbul, 1986

- Byk Trk Klsikleri, C. 3, tken-St Yaynlar, stanbul, 1986

- AVUOLU, Mehmet, 16. Yzylda Yaam Bir Kadn air: Nisayi, Tarih Enstits Dergisi, S.IX, 1978

- AVUOLU, Mehmet, Yahya Bey Divan, stanbul,1977












Syleyeceklerim var!

Bu yazda yazanlara katlyor musunuz? Eklemek istediiniz bir ey var m? Katlmadnz, beenmediiniz ya da dzeltilmesi gerekiyor diye dndnz bilgiler mi ieriyor?

Yazlar yorumlayabilmek iin ye olmalsnz. Neden mi? nanyoruz ki, yreklerini ve dncelerini ekinmeden okurlarna aan yazarlarmz, yazlar hakknda fikir yrtenlerle istediklerinde diyaloa geebilmeliler.

Daha nceden kayt olduysanz, buray tklayn.


 


zEdebiyat yazar olarak seeceiniz yazlar kendi kiisel ktphanenizde sergileyebilirsiniz. Kendi ktphanenizi oluturmak iin buray tklayn.


Olgu kimdir?

1979 ylnda zmir'de dodu. lk, orta ve lise renimini Manisa'nn eitli okullarnda tamamlad. 2000 ylnda Cell Bayar niversitesi'nin Trk Dili ve Edebiyat blmn bitirdi. "Eski Trk Edebiyat" zerine uzmanlk okudu. Bu alanla ilgili eitli inceleme ve makaleleri vardr. lk kitab K Kelebekleri(iir) ksa sre nce piyasaya kmtr. Genellikle iir ve deneme almalar vardr.

Etkilendii Yazarlar:
Mustafa Kemal Atatrk, Murathan Mungan, kr Erba, Cezmi Ersz, Tevfik Fikret, Dostoyevski, Bar Mano


yazardan son gelenler

 




| iir | yk | Roman | Deneme | Eletiri | nceleme | Bilimsel | Yazarlar | Babali Ktphanesi | Yazar Ktphaneleri | Yaratc Yazarlk

| Katlm | letiim | Yasallk | Sakllk & Gizlilik | Yayn lkeleri | zEdebiyat? | SSS | Knye | ye Girii |

Custom & Premade Book Covers
Book Cover Zone
Premade Book Covers

zEdebiyat bir zlenim Yapm sitesidir. zlenim Yapm, 2023 | Olgu, 2023
zEdebiyat'da yaynlanan btn yazlar, telif haklar yasalarnca korunmaktadr. Tm yazarlarnn ya da telif hakk sahiplerinin izniyle sitemizde yer almaktadr. Yazarlarn ya da telif hakk sahiplerinin izni olmakszn sitede yer alan metinlerin -ksa alnt ve tantmlar dnda- herhangi bir biimde baslmas/yaynlanmas kesinlikle yasaktr.
Ayrntl bilgi icin Yasallk blmne bkz.