..E-posta: ifre:
zEdebiyat'a Üye Ol
Ska Sorulanlar
ifrenizi mi unuttunuz?..
Kt insan korkuya itaat eder, iyi insan sevgiye. -Aristoteles
iir
yk
roman
deneme
eletiri
inceleme
bilimsel
yazarlar
Anasayfa
Son Eklenenler
Forumlar
yelik
Yazar Katlm
Yazar Ktphaneleri



u Anda Ne Yazyorsunuz?
nternet ve Yazarlk
Yazarlk Kaynaklar
Yazma Sreci
lk Roman
Kitap Yaynlatmak
Yeni Bir Dnya Dlemek
Niin Yazyorum?
Yazarlar Hakknda Her ey
Ben Bir Yazarm!
u An Ne Okuyorsunuz?
Tm balklar  


 


 

 




Arama Motoru

zEdebiyat > Bilimsel > Felsefe > ali osman yeten




26 Ocak 2008
Thomas Samuel Kuhn'un Bilim Anlay  
ali osman yeten
Kuhn bilim felsefesi alanndaki grleriyle son elli yla damgasn vuran bir felsefecidir. Kuhn akademi hayatna bir fiziki olarak balayp; niversitede bilim tarihi dersleri vererek bu alanda ilerlediinde bilimin bilindii gibi kmlatif deil, bilinenin dnda devrimsel bir ilerleme iersinde olduunu fark etti ve bilim felsefesi alannda uzmanlaarak bu alandaki grlerini ortaya koydu. Kuhn kendi bilim anlaynn k noktasn bilim tarihine dayandrr. ona gre bilim tarihi ne Poper in dedii gibi (yanllamac),ne de pozitivistlerin dedii gibi (dorulamac) dir.


:AHIAB:
Kuhn bilim felsefesi alanndaki grleriyle son elli yla damgasn vuran bir felsefecidir. Kuhn akademi hayatna bir fiziki olarak balayp; niversitede bilim tarihi dersleri vererek bu alanda ilerlediinde bilimin bilindii gibi kmlatif deil, bilinenin dnda devrimsel bir ilerleme iersinde olduunu fark etti ve bilim felsefesi alannda uzmanlaarak bu alandaki grlerini ortaya koydu.
Kuhn kendi bilim anlaynn k noktasn bilim tarihine dayandrr. ona gre bilim tarihi ne Poper in dedii gibi (yanllamac),ne de pozitivistlerin dedii gibi (dorulamac) dir.
O bilimin ncelikle iki ana dneme ve bu iki dnem arasndaki geilere dayandryor. bu iki ana dnemin normal dnem ve anormal dnem(kriz,bunalm dnemi) olarak belirtiyor.Normal dnemdeki bilimsel ilerleme, pozitivistlerin bilim anlayna uyarken;sre deiince ortaya kan kriz dneminde bilim adamlar ortaya kan bunalmdan kurtulmak iin normal almay brakp,yeni araylar ierisinde anormal bilim (felsefe) yaparlar.Bilimsel aratrmay bir kenara brakp bilimsel yntemi sorgulamaya balarlar. Tabi bu durum ok ksa bir srede gereklemez.bu iki dnemin (normal anormal) olumas iin ara dnemler (gei dnemleri) gereklidir. Bu dnemleri srasyla ele aldmzda; Paradigma ncesi bilim dnemi, Normal (paradigmal) bilim dnemi, Bunalm dnemi, Devrim Normal bilim dnemi, Bunalm dnemiBu ekilde tekrar eden (periyodik) bir tablo ortaya kar. Thomas Kuhn un bilim anlayn belirtmeye altm bu yazda yukardaki tabloyu alt balklar halinde tantmaya gitmeyeceim fakat bu dnemlerin sralamas dorultusunda btnsel bir aklama yapmaya alacam.
Bir paradigma, genel teorik varsaymlar ve yasalarla,bu varsaym ve yasalarn uygulamalar iin muayyen bir bilimsel topluluun yeleri tarafndan benimsenen tekniklerden oluur" bilim adamlar bu paradigmaya dayanarak yasalar oluturur ve ardndan bu yasalarla ilgili sorunlar kmaya baladnda bir bunalm dnemine geilir.Bu bunalmn ardndan bilim adamlar nce sorunun kendilerinde olduunu dnp bu sorunu paradigma zerinden zme almalarna devam ediyorlar.Daha sonra bu almalar sonusuz kalnca sorunun paradigmadan kaynaklanyor olabileceini dnp;yeni bir yasa aray ierisine giriyorlar.yeni bir yasa anlay(paradigma) takdirde:bilim adamlar her eyin bu yeni paradigma erevesinde oluturmaya balyorlar.Kuhn a gre bilimsel devrim byle oluuyor.
Yukardaki ksa (yzeysel) zetin ardndan Kuhn un bilim anlayn ortaya koymak iin baz kavramlar ayrntl bir biimde ele almak gerekir. Bunlardan ilki onun ortaya koymu olduu paradigma kavramdr.
1. Genel olarak, ideal bir durum ya da rnek, bir eye bak tarz; yarglama lt salayan her trl ideal tip ya da model.
2. Daha zel anlamda, bilimde bilim adamnn dnyaya bakn belirleyen model, kavramsal ereve ya da ideal teori ynlendirdii bilim dalnda aratrmann kurallarn ve standartlarn koyan bu alanda alan bilim adamlarnn problem zme abasn koordine eden teorik ereve
Margaret MARTEMANa gre Kuhn paradigma kavramn bilimsel devrimlerin yaps kitabnda yirmi iki farkl anlamda kullanmtr. Oysa Kuhn iki anlamda kullandn syler;
1-disiplinel matris 2-model rnek
Disiplinel matris; bir bilim adamlar topluluunun kabul ettii yasalar, teknikler, metafiziksel kurallar, yntemler Bu anlamda dndmzde paradigmann merkezinde teori yer alyor ama paradigma yalnzca teoriden ibaret deildir. Ksaca yasalar merkezde olmak kaydyla,sorunu ve zm bize syleyen temel kurallarn;bilimsel aratrma yapma tekniklerinin btndr.kinci anlamna baktmzda(model rnek): her teori(paradigma) baz sorulara zm nerileri sunar anlamndadr. rnein Maxwell in elektromanyetik ile ilgili problemlere rettii zm nerileri bir paradigma oluturur. Kuhn daha ok birinci anlamnda(disiplinel matris) kullanmay tercih eder.
Paradigma teriminin iki ayr anlamda kullanm olduum hemen ortaya kacaktr. Bir tarafta, terim belirli bir topluluun yeleri tarafndan paylalan inanlarn, deerlerin, tekniklerin btnn temsil etmektedir. Dier tarafta da btnn iinde bir tek tr unsur sz konusudur: model yahut rnek olarak kullanlan ve gerektii zaman olaan bilimdeki btn dier bulmacalarn zmleme temeli olarak kesin kurallarn yerine kullanlabilen somut bulmaca zmler.
Teoriler ya da paradigmalar olgulardan kmayp, olgulara anlam veren btnlerdir. Kuhn a gre ne yaparsak yapalm yinede paradigma kavramn tam anlamyla aklayamayz.
Ne zamanki bilim adamlar bir ortak teori zerinde hem fikir olur; o zaman paradigma oluur. Paradigma olutuktan sonra o paradigma ierisinde, o paradigma ile ilgili sorunlar zerler. paradigma kavram Kuhn iin anahtar bir szcktr. Paradigma onun dncesinde merkezi bir rol oynar. Kuhn a gre bilim faaliyeti bir paradigmann nda yaplr. paradigma geerliliini koruduu srece bir yant olduunu bildiimiz sorular semeye yarayan bir lttr. Bilim adamlar aklk getirilmesi gereken eyleri o paradigma dorultusunda aklarlar. Bilim adamlar bazen o paradigma ile baz eyleri aklayamazlar. Bu anomalinin (aklanamayan durum) ortaya kmas demektir.
Anomali;olaan bir durumdan, kuraldan sapma hali ilkeden, kurallam ve allm olandan, genellikten ayrlma durumu.
Popper anomali ortaya kt zaman teorinin terk edilmesi gerektiini sylerken,Kuhn daha farkl dnr. Ona gre bilim adamlar nce bunu(anomaliyi) nemsemezler sonra durumu aklayamaz yahut sorunu zemezlerse sorunu teoride deil kendinde ararlar. Ama ne zamanki bu anomaliler artpta durum ciddileince bilim adamlar acaba anomalide mi sorun var derler(Lacatos ile Kuhn bu konuda hem fikirdir). Daha sonra temel yasalar temel yntemler zerinde dnmeye bavururlar yani sorunu paradigmada aramaya balyorlar.
Paradigma ile ilgili sorunu yalnzca zlemeyen problemler oluturmaz; bir paradigmada hemen hemen her zaman baz anomaliler bulunabilir.Bu anomaliler paradigmay olan gveni ykacak ekilde geliirse;bu durum ok ciddi bir bunalma yol aabilir.paradigmaya ynelik ciddi problemlerin saysnn artmas bunalmn ortaya kmasn etkileyen baka bir faktrdr.problemlerin artyla birlikte bilim adamalar felsefi ve metafizik tartmalarn iine girerler ve bilim yapmaktan uzaklarlar. Bu bunalmlarn ortaya kmasyla kriz dnemi balar. Kriz dnemi ierisinde alternatif teoriler oluur;bu alternatif teorilerden birisi seilince,devreye artk o (yeni seilen) teori girer ve bilimsel devrim gereklemi olur.bilimsel bilgi dzgn bir doru boyunca ilerlemez,birikimsel bir sre izlemez. Devrimden sonra tekrar normal dneme geilir ve bilim adamlar bilim yapmaya (Kuhn a gre bulmaca zmeye) ynelirler. Bu deiim aniden ve abucak gereklemez: zlemeyen problemler ortaya ktnda bilim adamlarnn problem zme teebbsleri deiir,bu deiim sonucunda paradigma tarafndan koyulan kurallarda deiir (gever).Bilim adamlarnn bir paradigmaya olan gvenleri sarsldnda devrim zaman yaklam demektir.daha sonra yeni teoriler ierisinden yeni bir paradigma kar ve bu eski paradigmayla karlatrlamaz. nk her paradigmann dnyaya ve kavramlara bak farkldr.Aristoteles paradigmasnda evren tasavvuru ayalt ve ayst olarak ikiye ayrlrken, Newton paradigmasndaki evren tasavvuru ok daha farkldr.
Bilim adamnn dnya grne onun almakta olduu paradigma klavuzluk eder. Kuhn farkl paradigmadakilerin farkl dnyada yaadklarn ne srer.
Kuhn a gre;turbo motorlu jet uaklar pervanelideki uaklarn gelitirilmi veya devam deildir, tamamen farkldr.Dolaysyla burada bir sreklilikten ziyade yaklam teknii(paradigma) asndan bir farkllk sz konusudur.
Bir bilim adamnn iinde bulunduu paradigma anlayn brakp baka bir paradigmaya gre almas Kuhn a gre din deitirme gibi bir eydir. Bana kalrsa bu daha ileri gtrlerek;hayat deitirme,yaam tarz deitirme,kltr deitirme gibi bir eydir denilebilir.
Bilimsel devrim: paradigmann tek bir bilim adam tarafndan deil ilgili btn bilimsel topluluk tarafndan terk edilmesi ve yeni bir paradigmann kabul olarak nitelendirilir. Kuhn a gre bir paradigma ortaya ktktan sonra ondan ncekiler zamanla yok olurlar.Bu yok oluun nedeni eski paradigma ierisindeki bilim adamlarnn yenisine ynelmesiyle gerekleir.
Herhangi bir bulu benimsendikten sonra, bilim adamlar hem daha geni bir doal grng kapsamna eriiyorlar, hem de nceden bilinen grngleri ok daha byk bir kesinlikle aklayabiliyorlar. yeni kuramlarn ortaya k, paradigmada byk apta bir ykm yapt ve olaan bilimin temel sorunlar ile tekniklerinde byk deiiklikler gerektirdii iin, genellikle meslekte ciddi belirsizliklerin yaand dnemler sonuncunda mmkn olur.
Kuhn a gre olaan bilimin ilerleyiinde bir sorun yoktur nk olaan bilimin amac paradigma iindeki problemleri zmektir. Burada ilerlemenin zlen problemlerin saysyla orantl olduunu syleyebiliriz.esas problem bilimin devrimlerle ilerlemesiyle ortaya kar.bu problem bilimsel devrimle gelen yeni paradigmann eskisinden daha iyi olduunu syleyebilmenin objektif mi yoksa relativist mi olduudur.Kuhn bunu;sonra gelen paradigmann ncekinden daha iyi problem zmesinden tr bunun objektif olduunu ve sonra gelenin bir ncekinden daha iyi olduunu savunur.yani Einstein paradigmas yerini ald Newtoncu paradigmadan daha iyi bir problem zcdr.
Kuhn,her ne kadar bilimin bir anlamda ilerlediini kabul ediyorsa da,bir son (nihayi) noktaya doru ilerledii dncesini reddetmeyi dnr. oysa Popper bunun tersini dnr.Popper ile Kuhn arasndaki en nemli fark;Popperin bilgiyi epistemolojik,Kuhnun ise sosyolojik adan ele almasdr.
Paradigmalarn doa ile uygun olup doaya aklamada yeterli olmas gerekir. Bu uyumun yetersiz olmas durumunda, uyumsuzluk ciddi hale geldii zaman bunalm eski paradigmann yerine yenisinin gelmesiyle alm olur bu durum devrimin fonksiyonudur.
Tmevarmc yorumuna gre, bilimsel bilgi, yeni kavramlarn ekillenmesini,eski kavramlarn rafine edilmesini mmkn klan daha fazla sayda ve daha farkl gzlemler yapldka srekli geliecektirler. Kuhn a gre bu yanltr. nk pozitivistler paradigmann oynad rol grmezden gelirler. Bir paradigmann yerine baka bir paradigmann gemesi devrimci bir olaydr. Bu devrim para para deiim deil, reform deil;eskiyi brakp yeni bir sisteme geme anlamndadr.Eski sistemin zmleri yeni sistemde zm olmayabilir bu nedenle her paradigmann bilimsel geerlilii farkldr.Kuhna gre iki paradigmay karlatramamann nedeni vardr:
1- Metadolojik e llmezlik: Paradigmalarda ortak bir yntem yoktur; neyin bilgi, olgu, gzlem saylp saylmadn iki paradigma arasnda ortak bir biimde bilemeyiz. Ortak bir yntem olmad iinde farkl olan paradigmalar birbirleriyle karlatrmaya kalkmak abes olur.
2- Gzlemsel e llmezlik: Gzlem teoriye baldr. Her teorinin gzlemi farkl olacandan gzlem teoriden ayr yaplamaz. Bu nedenle gzlemler paradigmalarda farkl farkldr. Gzlem ntr deildir, hipotezlerin kefedilmesinde ve denetlenmesinde gereklidir. Yani paradigmadan, teoriden bamsz ortak bir gzlem mmkn deildir.
3-Semantik e llmezlik: Bilimsel kavramlar anlamlarn ksmen paradigmadan, teoriden alrlar. Kavramlarn anlamlar teoriden bamsz deildir. Her paradigmann dili farkldr birbirleriyle iliki kuramayz, Newtondaki kle kavram yalnzca Newton paradigmasnda geerlidir. Einsteinda ktle kavram farkldr. Yani iki paradigmann doruluk ltleri farkldr.
Pozitivistler gzlem nermeleri ile teorik nermeleri birbirinden ayryordurlar, Kuhn byle bir ayrm yapmyor. nk gzlem teoriye baml olduu iin gzlem nermeleri de teoriyi ierir.
Kuhna gre kavram paradigmadan ayrrsak kavramn anlam deiir. Aristoteleste varlk kategorileri farkldr. Aristoteles-Ptolemanious(Batlamyus) astronomisindeki kavram ile Kopernik teorisindeki kavram farkldr. ki paradigmay birbirine eviremiyoruz nk ikisi arasnda ortak bir dil yoktur. Bu durum bizi bilimsel relativizme gtrr. ki trl relativizm var: 1-Bireysel relativizm 2-Toplumsal relativizm
Bireysel relativizm: Doruluun, hakikatin kiiden kiiye deitii durumlarda sz konusu iken toplumsal relativizmde hakikat bir bilim adamna gre deil, bilim adamlar topluluuna gre deiir. Kuhnun gr bir toplumsal relativizmdir. Kuhn zerine yklenen bu relativist tavrdan rahatsz oluyor ve bundan kurtulmak iin kitabnn ikinci basmnn son sznde grn deitiriyor. nceden bilim adamlar kendi ltlerine gre paradigmay deitirirler diyen Kuhn; sonradan bilim adamlar baz deerlere (kapsam, yalnlk, tutarllk gibi) dayanarak bu deerler dorultusunda paradigmay deitirirler diyor.
Kuhna gre psikoloji ve sosyal bilimlerde henz paradigma olumamtr. Onlar daha bilim ncesi evrededirler. Her bilim dal kendi tarihinde bir bilim ncesi dnem yaar. Psikolojide bir sr teori var ama bunlardan birisi seilmedii iin henz belirli bir paradigma olumaz. Psikolojinin olgun bir bilim olmamas onun bilim olmad anlamna gelmemelidir. Yalnzca olgun bilimlerde paradigma oluur.
Kuhna kar baz eletiriler ortaya atlmtr: Kuhn, sonraki yazlarnda paradigmalar aras ksmi bir iletiimin ve ksmi evirebilirliin mmkn olabileceinden sz etmekle beraber bu argmanlar ikna edici olmaktan uzaktr. Bir baka eletiride yine sonszde bilimsel bilgi; bilimsel gelenee uygun olandr grn ortaya att iin Lakatos ve Feyerabend Kuhnu bu grnden dolay eletirir. Feyerabende gre gelenee uygun olmak yeterli bir sebep olursa (deerlerin olumas iin) bu sebebe uygun baka eylerde oluturabiliriz ve onlar da bilimsel kabul etmi oluruz diyerek Kuhnu eletirir.
Lakatos,Kuhn ve Popper bilimi stn kabul ederken Feyerabend byle bir stnln olmayacan dndnden onlar eletirir.
Birde Kuhnun bilimsel devrimlerin yaps kitabnn sonsznde yazdklarnn bir ad-hoc hipotezi andrd ynnde bir eletiri vardr; buna gre Kuhn sonszde nceki grlerini kurtarmaya ynelik bir aba ierisindedir. Bana kalrsa Kuhn byle bir abadan ok; anlalmadn dnd iin paradigma kavramn yeniden yorumlayarak eletirileri (kendisine ynelen) eletirileri cevaplandrmaya almtr. Bu eletirilerden en nemlisi Kuhnun grlerinin reletivizm ile badayor olduu gerei zerinedir. Bu eletirinin gerek olduu kanaatine bilim felsefesinin yakn tarihini inceleyerek ulaabiliriz (tpk Kuhnun grn bilim tarihinden hareketle oluturduu gibi). Kuhn kendisinden sonra gelenler tarafndan, grnn relativist olmas nedeniyle eletirilmitir.
Felsefe ile bilimi karlatrmak ne kadar doru olur bilmiyorum ama bununla ilgili bir rnek vermek istiyorum: ortaa hristiyan felsefesinde tek (bir) doru anlay vard. Bir ey herkes iin her zaman deimez doruydu. Rnesans ile beraber bu fikir deiti. Antik yunan anlaynda da dorular deiebiliyordu: rnein Thalesin dorusu ile Anaksimenesin dorusu ayn deildi. Kuhnun penceresinden baktmzda Thales ile Anaksimenes ayr paradigmalara sahip olduklarn grrz. Mantksal pozitivistlere gre ise bu durum ayn paradigmann gelimi halidir diyebiliriz. Ortaa hristiyan felsefe anlay, Rnesans dnemi ve antik yunan anlay iin de ayr paradigmalara sahipler diyebiliriz (her ne kadar Kuhn bilim olmayan bir eyin paradigmas olamayacan sylese de ).
Kuhn iin de; bilim felsefesinin son yllarna damgasn vurarak kendi bilim anlay ile bilimin ilerleyii hakknda farkl bir gr ortaya atmtr ve onun gr de bilim asndan ayr bir paradigma oluturmutur diyebiliriz. Kuhndan sonra gelen paradigmann ne olduunu ya da olacan bize zaman (bilim tarihi kapsamnda) gsterecektir.

KAYNAKA



KUHN, Thomas S., Bilimsel Devrimlerin Yaps, ev. Nilfer Kuya, 6. Bask, stanbul, Alan Yaynclk, 2003

CHALMERS, Alan, Bilim Dedikleri, ev. Hsamettin Arslan, Vadi Yaynlar


CEVZC, Ahmet, Paradigma Felsefe Szl, 6. Bask, stanbul, Paradigma Yaynlar, 2005

YILDIRIM, Cemal, Bilim Felsefesi, 11. Bask, stanbul, Remzi Kitabevi, 2007


KTK, Seluk, Bilim Felsefesi zerine, 1. Bask, stanbul, Alm Kitap, 2005

KUZU, etin, Thomas Kuhn ve Bilim, Baslmam Bitirme Tezi, Mula, 2005






Syleyeceklerim var!

Bu yazda yazanlara katlyor musunuz? Eklemek istediiniz bir ey var m? Katlmadnz, beenmediiniz ya da dzeltilmesi gerekiyor diye dndnz bilgiler mi ieriyor?

Yazlar yorumlayabilmek iin ye olmalsnz. Neden mi? nanyoruz ki, yreklerini ve dncelerini ekinmeden okurlarna aan yazarlarmz, yazlar hakknda fikir yrtenlerle istediklerinde diyaloa geebilmeliler.

Daha nceden kayt olduysanz, buray tklayn.


 


zEdebiyat yazar olarak seeceiniz yazlar kendi kiisel ktphanenizde sergileyebilirsiniz. Kendi ktphanenizi oluturmak iin buray tklayn.

Yazarn felsefe kmesinde bulunan dier yazlar...
Heidegger ve Zaman: Dasein Analitii erevesinde Zaman Analizi
Heidegger ve Zaman: Dasein Analitii erevesinde Zaman Analizi
Entellekteller amzn "Makine Krclar" m?
Felsefenin Trkiye Zorunluluu


ali osman yeten kimdir?

bilmek iin mi yayoruz anlamak iin mi? henz bilmiyorum, anlamyorum.

Etkilendii Yazarlar:
felsefi etkiler daha fazla olmutur.


yazardan son gelenler

 




| iir | yk | Roman | Deneme | Eletiri | nceleme | Bilimsel | Yazarlar | Babali Ktphanesi | Yazar Ktphaneleri | Yaratc Yazarlk

| Katlm | letiim | Yasallk | Sakllk & Gizlilik | Yayn lkeleri | zEdebiyat? | SSS | Knye | ye Girii |

Custom & Premade Book Covers
Book Cover Zone
Premade Book Covers

zEdebiyat bir zlenim Yapm sitesidir. zlenim Yapm, 2024 | ali osman yeten, 2024
zEdebiyat'da yaynlanan btn yazlar, telif haklar yasalarnca korunmaktadr. Tm yazarlarnn ya da telif hakk sahiplerinin izniyle sitemizde yer almaktadr. Yazarlarn ya da telif hakk sahiplerinin izni olmakszn sitede yer alan metinlerin -ksa alnt ve tantmlar dnda- herhangi bir biimde baslmas/yaynlanmas kesinlikle yasaktr.
Ayrntl bilgi icin Yasallk blmne bkz.