Kapasite Yeti Yetenek Yaratclk 9 - 10 - 11

9
Oysa dier varyasyonlar ve girimeler de en az hayat kadar nem, dzey ve dzlem olanaklaryd. Olanakl olmann u veya bu gibi bir amac ya da sebebi olaca trden bir sonuca kilitlenmesi yoktu.

Eer etkiyi bir neden olarak belirtirsek, nedene karlk olarak konan tepki de amatr. Cevaptr. Yanttr. Dnttr. Su, sebebi olaca hayat iin var deildi. Su hayata ama deildi. Su hayattan nce vard. Zaten hayat ta su deildi.

Ama suyun mekanik hal dolam doa iinde trl biimle vardr. rnein, doa iinde suyun bir kullanm ekli de iklim dzenlenmesidir. Su biyo hayatn iinde ya olarak deil de hayatn iinde ve hayatn iletim gibi, zc gibi zel kullanmylayd.

eitli trden mekanik durumlar, molekler seilime tabii bileimler girimesi, bileime dek yeni zellikler vs. olmadan canlanma olmazd. Kimi molekllerdeki molekler ss durum iinde kendi eylemli zne olmann ss durumu da vard.

Ik ss durumlayd. Fotosentez girimesini verecek olan n bu tr zellemi ss durumu. Mekanik bir yaltmadr. Fotosentez girimesini verecek olan yansma bir ss durum, n dtaki giriici yansmalarndan sadece birisiydi.

Ik suyla giriir. Bu girimede su snr, su buharlar, su ayrtrlr vs. Suyun ayrma ii (elektroliz) bir indirgenme ykseltgenme Tepkimesidir.

Porfirin tr bir biyo molekler bileim ile n, suyun girimesi fotosentez bileimli bir girime enerji salamann bir srecidir. Yine saydamlk, ortamla n girimesi iinde bir durum olmakla saydam olu ss durum yansmasndan biriydi.

Fotosentez yaltm iine alnan en temel mekanik seili zelliiyken, mekanik bir elektron hareketi transferiydi. Gze dek "optik kapasiteli bir yetisi olan ilev durum", organizmann aslnda davetsiz misafirlerinden biriydi.

Ia ynelme de ktan kanmada hayatn ss durumlarndan biriydi. Gz hayatn bir unsuru, ama gz ekirdee dek atoma dek hayat oluan bir ina iinde yoktu. Saydamlk baka eydi. Gz baka eydir. Gz molekler kimyann bileimle birikim ile renme ve en alt bir algoritmik dzenlenmenin srecidir.

Kendinden eylemlilik zdein en temel zelliklerinden biriydi. En basit kendisinden eylemli mekanik durumlar bileimleri de bir arlk merkezine bir ekim ve denge merkezine gre kendinden eylemli zne bileimli zne davrandrlar.

Mekanik eylemlerin eylem merkezi kendi zerlerindeyken bileimle olan eylemlerin denge merkezleri eksantrikti (d merkezliydi). Yani bileimi ortaya koyan her bir bileenin biraz dndayd.

Bu nedenle her bir bileenin kendi arlk ekimli denge merkezli kontrol eksenli bileimin ortalama merkezi "zne" olmakla kendisini bilen ben olmakla korunan bileimin (yaltmn) bilincidir.

Eylemli ben snama yanlma yapar. Snama yanlma zel bir dzenek ve nceden hazr edi deildir. Bir ortam zaten iniiyle, kyla; engebelikle, dzlkle; eri br ve dzgn olmakla; az ve okla; scak ve soukla vs. birok niceli durumlarla zaten ayn anda karlamadr (snamadr).

Bu karlama dediimiz kendiliinden snamalar iinde en az direnle olan ak yn, sizin eim alannzd. Eim alanlar da sizin seme ayklamanza denk den konulard. Yani zne yine bir seme ayklamay armakla bilen bene dnyordu.

Kapasite, yeti, yetenei renmek iin bunlar ok nemliydi. Fotosentez bileimli enerji dzenleme sreleri hayatlayd. Ama bylesine bileimle olan ekirdek bir gze sahiplikle deildi. Atoma dek ss durumla, molekler ss durumlar ok farklyd.

Hayat mekanik bir eim ynnden ok yoku yukar durumun zorluklar zerine kendisini ina eder. Bu nedenle hayat mekanik olua gre daha ok enerji maliyetlidir.

Hcresel bileimler, enerji salama gibi saydam olup olmama gibi kimi ss durumlarn basklanmas olmakla bileimin denge merkezlerine (karar merkezlerine) baml hale geli iinde kazanlan zelliklerin "alan amasyla" bir devinme ekliydi.

Gz: snama yanlma karlamalaryla, ktan kaan; a ynelen enerji dzeniyle hayattan enerji payn alan molekler renme zellikli bir yeti sel dzenleniti.

Ik ss durumlaryla ve evreden yansma olan kendi yanstmalaryla bir bilgiydi. In nasl bir bilgi kaynana dntnn teknik ayrntlara burada girmeyeceim.
10
Ama ktan kanma rnein, gz iinde fotosentez yapmayacak olma, kendilik bilgiden kanma olucu filtre ilevin gerekliliidir. Oysa a ynelme ii de bilgiye ister istemez maruz kalmann kendilik bir gerekliliiydi.

Bir hayatn bileimli srelerinin fotosentez yetenei, ya da fotosentez dzenlemeyi ina edici olmann yetenei kuantum dzenli elektron sramasndan gelen yansmadr. Gz de ancak ve ancak birok mekanik tutumlarla bileimin zelliidir.

Gzn birikimli seilimler dzenlemesine doru giden birok mekanik etki tepki sreli bileenler; giderek hayat iinde yer almakla, ilev gz hayatiyet kazanacakt.

Yine n ya da manyetik dalgann kuantum durumla mekanik manyetik radar oluan ilev durumlar, vcut iinin patlak atlak ve davetsiz misafir rastlantsallaryd. Hem de rastlantlar ayn trden olmamakla, o hayata bal yaltm iinde farkl farkl rastlantlar olacaktlar.

Doann yansma zellii, yansd eyler zerinde deiik durum, nicelik ve niteliiyle deiik diren alternatifleriydi. Bu tr dirence bal uzama ksalma vs. tr seenekler; oktan semeli tepkisel alternatif durumlar ortamn arz endamyd.

Bu arz endam girimesinin mekanii; bileimle, bileimin zellii olan geri arml yansmay tekrarlayabilir bir kar reaksiyonu yaltp dzenlemeydi. Organize etmeydi.

Makro dzenli ilk yaltma dzenleim, atomlard. Molekl atom bileimli yaltmlar olmakla, daha bir st seviye dzey ve dzenleimlerdi. Hayat mekanik dzeyi akn, bileim ve bileime dek yepyeni zelliklerle mekanik dzeye indirgenemez.

Sosyo toplumlar da kendi ncesi hazr olular iinde molekler birey olua dtan yaltma bir kapasite olmakla; kontrolce in put ve aut put yapan dzenlenie yeni bir yeti ve yetenek durumdu.

reten toplumlar organize oluun kolektif tepki yansmasn ortaya koydu. Toplum sadece zne hareketi deildi. Kolektif zneli, kolektif kullanml; zne-nesnel olanaklar da ieren bir bileimleydi.

Kolektif bileimli bu tutum kii iin, kiinin bireysel tutumla kalmamasyd. Kiinin, kiisi eylem ve davran dzeyi ile kalmamas olutu. Bu da kapasite artrm demekti.

Doa dnda, kiinin iine yansyan kapasite artrm kiiye baka nereden geliyordu? Hi kukusuz toplumsal kapasiteden geliyordu. Zaten insan n ittifakl sentezin yansmas iinde ittifakn (ittifak kapasitenin) insan deil miydi?

n ittifaklar bileen totem meslekli ittifak bir kolektif kapasite deil miydi? nsan n ittifakn kolektif kapasitesini kullanan bir sredurumun "belirlisi" olan tanmla ortaya kmam myd?

Toplumsal kapasiteye bal belirli giri klar, kiisi kapasite anklna bal giri klarn, alrlkla beslenme kayna oluyordu. Tekil kiilere dek balanm yasasyla (ihtiyalar hiyerarisiyle) oluan kii-kii birleimleri kolektif tutumu douruyordu. Kolektif tutum da kiiler de bir kapasite artrm yansmasn iermekteydi.

Kolektif tutum da, tekil ya da sr davranl kiinin deien etkin evre kouluydu. evre kendi ss durumlaryla her bir olgu ve olaylara davetli ya da davetsiz misafirdi. Deien evre koulu da yeni bir ss durum olmakla yeni bir davetli ya da davetsiz misafir olukla eyler zerine yansmayd.

Deien evre koullu ortam iinde bir nceki evrenin kimi yansmalar olabilecei gibi kimi yansmalar da olmayacaktr. Fakat canl cansz her olgu ve olay bir nceki yansmann izlerini, izlemiliini, imajn trl biimlerle tar.

Olmayan varm gibi tama iine fosil kaytlar ya da birikim niceliine bilgi veya imaj diyorduk. Bu tr davetli ve davetsiz yansmalarla, fosil kaytlarla; yeni evre koullarnn yeni denge durumlarna uyum salayacak olan da; uyum salayacak karl bulup, bulamamak ta; bu davetsiz rastlantsal koullarn yaltm iindeki eitliliine balyd.

Hayat bu rastlantsal tepkilerini oluturma nedeniyle, o trden deien d evrenin yeni dengesi iinde bu kopya tepkileri oaltyordu. Kuantum dnyann olam ve olasl; atomla olan makro dnyann bileimle olanakl ve olanaksz durumlarna dnen bir kiisi kapasitenin yeti ve yetenei olumakla; kolektif etki yetenei kolektif yaratcla dntrmt.

Yaratclk mutlaka bir kolektif yeti ve yetenei alt yap olarak ierir. Kolektif yeti ve yetenek te kiisi anklklar zerindeki kiisi yeti ve yetenei, kolektif kullanmla aktive etmekti.

evrenin koullar neden deiiyordu? evre koullarnn deimesini kim istiyordu? kinci soru daha kuruluunda yanl bir soruydu. Bir trden olmamakla kendinden eylemli deime dnme ve akla olan potansiyel (durumlu) enerji ve birok ss durumla evresel belirlenmeye tabii olan saysz failin srece katld ortam da sreci kimin istediini sylemeniz olanakszd.
11
Sre bileimleydi. Bileimin zellii de kendi zerindeki denge merkezleriyle ve bileime tabii eksantrik (d merkezli) denge merkezlerine gre karar almayd. Oluum ve oluma ya da ina (buna kii de dahil) bileimle olduu nedenle karar tekil kiili bir eylem deildir.

Sizin ynelimle olan kararlarnzn kolektif ya da bileimle olan kararlar karsnda bir hkm yoktur. Kolektif bileim zaten sizin korunan zneniz zerine bina olmakla bir mecmuayd.

u halde ikinci soruya verilecek cevap uydu. evre koullarnn deimesini hi kimse istemiyordu. Bileimin eksantrik denge merkezinin eimi karar almann ynyd. Siz de bu kolektif yeti ve yetenekle olan kararlara gre kendi iinize doru enerji girdi ve kts yapmann seimli kararlarn alyordunuz.

evredeki deimenin kararn kim alyordu diyen byle bir znel ifade doa iinde yoktu. evrenin bileimle olan deriimin, evrenin karmn vs. veren deriimler ortalama eksenle genel eim ve trl sallaryla genel eilime bal zel yaltmlar vard. Ksacas evresel deime kendilik deriim, giriim ve geimeyle eylem ve deimeydi.

Deimeyi dnmeyi ortaya koyan ey enerjiydi. Her ey enerjiden biim ve ilev alt. Enerji potansiyeldi (durumluydu). Manyetik ve elektrikleydi. Azd-oktu. Az olan oa gre indirgenmi ntr gibi bir balang durumdu.

Girimeler de bir trden deildi. Makro dnyada i ie geen ayna ii ayna grnt gibi yansma ve manyetikti elektriksel girimeden tutun da su ve tuz gibi karma, bileimlere dek girimelerdi. Bileimin, karmn, sspansiyonun kendi ss durum potansiyel zelliklerindeki niceli deimeleriyle olan niteliksel deimelerdi. Niceli ve niteli deiimler de birikim seldi.

Ortam birikimse bileim ve karma dek younluk farkyla deiiyordu. Bu deiim ortam yeni denge merkezlerine doru mutlaka deitiriyordu.

Bu zdeksel temel esaslar ilerde olann geride olana oran gibi zamana bal diren ve ortam koullaryla geriliyordu. Gerilme olan enerji trl belirme ve biimler zerinde yol bulup akyordu. Bulunan her bir yolun her biri bir yeni bir eylem alan ama oluyordu.

Yeni alan inorganik ve organik eylem alan, bu tr eylem amann yolarndan sadece birisiydiler. Her tr sosyal olular reten toplumsal yaplarda bir enerji ak ve enerji dzenleme alanydlar. Enerji bylyd. Enerji bir yoldan deil trl durumla trl saysz ss yoldan akyordu.

norganik ve organik beslenmeler kendilerine zg ssel durumlar zerinde genel ve zel bantlarla dallanp atalland. Atom fizyon (ayrma) ve fzyon (bileim) hareketiyle makro dnyann temelidir.

Bir organik bileimdeki bileme ve ayrlma sreleri yeni alan ama iinde yeni srecin birleme ayrlma dinamii olmakla ok daha kolaydr. Molekler bileme ayrlma dediimiz sre bambaka dzey ve dzlemin bilemesi-ayrmas olmakla atomik bileim ve ayrma srelerinden farkllar.

Bunlar ayn klan tek ey birleme ve ayrma dediimiz tansal srecin ayn benzerler zerinde adlandrlmasdr. Deilse nkleer bir birleme-ayrlma sreci hayat ve toplumu mahveder.

Genel ve zel bantl dediimiz her bir dallanma atallanma oluumlar enerji santralleri gibi davranan hcre ii organel ilevleriyle, birleme ayrlma hcrenin temel geri balanm yasasyd.

Bir hcre, kendi evresi olan d koullar iinde en az d dnya ilikisini koruyacak bir yaltmay enerji akl enerji dzeni ortaya koymakla yeni bir organize olu iinde tepki koymann btnlyd.

Hcre kendisini yani kendi bileim sel btnln tanyan, kendisi dnda baka bir organii sindiren ilikilenmeleriyle ortam boluunu doldurmann dinamiine ve denge koullarna dnyordu. Her hcre organikle beslenmez. Bitki hcresi inorganik beslenir.

Hayat ortam olanaklar iinde hcresel dzlemde birbirinin tersi durumlarla kendisine alan ac beslenme yapyordu. Hayatn kkleri byk oranda ayn ina dzlemi zerine yaplama olmakla birlikte hcreler ortama zamana bal direnilerle dallanp budaklan ssel durumlarn da zel yaltmyd.

Girien ss durumlar girien her bir durumla ilev durum belirmesi olabiliyordu. I geirip geirememe gibi, az youn olann, hafifin; youn olanda yzmesi gibi girimelerdi. Belli scakla dayanp, belli scaklklara dayanamamak gibi trl makro ss durumlar tek tek atom veya molekl bileimlere ilev zellikler olabiliyordu


Bayram Kaya hakkndaki bilgilerin baslmasn istiyorum.
Eer baslmamasn istiyorsanz tklayn.

  Bayram Kaya kimdir?
Emekli eitimci. 1950 Mucur / Krehir doumlu.

 


Bu yazy basmak istiyorum.

zEdebiyat'da yaynlanmakta olan btn yazlar, telif haklar yasalarnca korunmaktadr. Tm yazarlarnn ya da telif hakk sahiplerinin izniyle sitemizde yer almaktadr. Tm yazlardan birinci dereceden sayfa dzenleyicileri sorumludur. Ayrntl bilgi icin Yasallk blmne bkz.

Yazarlarn izni olmakszn sitede yer alan metinlerin ksa alnt ve tantmlar dnda herhangi bir biimde baslmamas/yaynlanmamas nemle rica olunur.

2000-2002, zlenim.com - Tm haklar sakldr.